Osmanlı’da Bir Mühtedi: Humbaracı Ahmed Paşa

Osmanlı’da Bir Mühtedi: Humbaracı Ahmed Paşa

Batı tarzı askeri yeniliklerin temelinin atıldığı dönem olan 1. Mahmud devrinde Avrupa’nın gelişmiş askerî yöntemlerine hâkim olmak amacıyla Batı’dan askerî bir uzman getirmeye karar verildi. Bunun akabinde Fransız asıllı Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) davet edildi. Osmanlı hizmetine giren ve sonra Müslüman olan Cloud Alexander Comte de Bonneval Ahmed Paşa adını alarak Osmanlı Devleti için çeşitli hizmetlerde bulundu. Bonneval’in çalışmaları sonucunda Osmanlı ordusunda topçu sınıfı oluşturuldu ve ilk askeri okul açıldı.

BEYAZ TARİH / MAKALE

XVIII. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde köklü değişim ve dönüşümlerin yaşandığı bir yüzyıldır. Bu çerçevede bu yüzyılda Osmanlı’da çok önemli yenilikler gerçekleştirilmiştir. Bunlardan birisi de Batı’dan getirilen askerî uzmanlardır. XVIII. yüzyılda Batı tarzında askerî ıslahatların temelinin atıldığı dönem ise I. Mahmud dönemidir (1730-1754). Nitekim 1730 yılında yaşanan isyan hadisesi ile amcası III. Ahmed’in yerine geçen Sultan I. Mahmud, yenilik ve ıslahat fikirlerine açık bir padişahtır. I. Mahmud,  ülkenin Avrupa tarzında reformlarla düzeltilebileceğini, kötüye gidişin ancak bu şekilde önlenebileceğini düşünmektedir.  Bunun için III. Ahmed döneminde Osmanlı Devleti’ne iltica eden, İbrahim Müteferrika’yı yanına çağıran padişah, kendisinden savaşlarda alınan yenilgilerin nedenlerini ve alınabilecek tedbirleri sordu. Bu şekilde İbrahim Müteferrika’nın “Usulü’l-hikem fi Nizamü’l-Ümem” adlı eserinin yazılmasına vesile oldu. İbrahim Müteferrika “Ulusların Politikasında Akılcı Temeller” adlı eserinde halkın âdil bir hükümdara boyun eğdiği ve kendi işlerinde bile onun düşüncelerini ve ölçülerini takip ettikleri geleneksel bir monarşik yapıdan bahsetmektedir. Yine Müteferrika’ya göre askerî birimlerde teknik reformların yapılması gerekmektedir. Sultan I. Mahmud, savaş araç ve teknikleri, teşkilâtı, strateji metotları önceki dönemlere göre tamamen değişen Avrupa orduları karşısında, askerî bir ıslahat yapmadan uzun süre dayanmanın ve savaşları kazanmanın mümkün olamayacağını anladı. Bu amaçla Sultan I. Mahmud amcası III. Ahmed döneminde başlatılan yenilik hareketlerinin daha azimli ve plânlı bir şekilde yürütülmesini sağladı. Bu nedenle III. Ahmed zamanında De Rachfort adındaki bir Fransız Huguenot (Fransız Protestanı) subayı çağırtıp, Osmanlı ordusunun ıslahı için bir rapor hazırlattığı gibi, kendisi de Avrupa’nın gelişmiş, üstün askerî yöntemleri ve tekniklerine göre yetişmiş Osmanlı askeri erkânı olmadığını bildiğinden bir Avrupalı askeri danışman getirmeye karar verdi. Bu çerçevede faaliyetlere başlayan I. Mahmud, Avrupa’nın gelişmiş askerî yöntemlerine hâkim olmak amacıyla Batı’dan askerî bir uzman getirdi.

Bu çerçevede I. Mahmud döneminde Osmanlı ordusunda birtakım yenilikler yapmak ve orduyu Batılı anlamda düzenlemek amacıyla Fransız asıllı Comte de Bonneval (Humbaracı Ahmed Paşa) davet edildi. Osmanlı hizmetine girdikten sonra Müslüman olan ve Ahmed Paşa adını Bonneval’in asıl adı Cloud Alexander Comte de Bonneval’dir. 14 Temmuz 1675’de Coussae’de doğan Bonneval, asker olarak yetişen ve İspanya savaşlarında tanınan bir Fransız asilzadesidir. XIV. Lui’nin saray nazırıyla arası açılan Bonneval’in kralın gözünden düşmesi ordudan ihracına neden oldu ve Fransa’dan kaçarak Avusturya’ya gitti. Avusturya ordularında Osmanlılara karşı başarılı savaşlarda yer aldıktan sonra, giderek güçlenmesinden rahatsız olan Prens Euguen tarafından azledildi, mal varlığı müsadere edildi ve hapsedildi. Üç sene kadar hapis kalan Bonneval’a Avusturya’yı terk etmesi şartıyla istediği yere gitmesine izin verildi. Önce Venedik, sonra Bosna’ya giden Bonneval, Avusturya’dan intikam almak düşüncesi ile Osmanlı hizmetine girdi ve Müslüman oldu.

Humbaracı Ocağı’nda Islahat Faaliyetleri

 Beylerbeyi pâyesi ile Humbaracı Ocağı’nın başına getirilen ve “Humbaracı Ahmed Paşa adıyla anılan Bonneval, Humbara Ocağı’nın ıslahı için görevlendirildi.  Bonneval’in çalışmaları sonucunda Osmanlı ordusunda topçu sınıfı oluşturuldu ve ilk askeri okul açıldı. Bu çerçevede öncelikle ulûfeli bir humbaracı sınıfı kuran Bonneval, bu iş için bir nizamnâme hazırladı. Humbaracı Ahmed Paşa’nın hazırladığı nizamnâme ile kendisinden sonraki reformcuların sık başvurdukları bir örnek meydana getirildi. Buna göre, düzenli maaş ve emekli aylıkları vermek suretiyle askerliği yeniden bir meslek haline getirmeyi planlayan Ahmed Paşa çalışmalara başladı. Yeniçeri alaylarını daha küçük birimlere ayırarak, başlarına kendi yetiştireceği subayların getirilmesini isteyen Humbaraca’nın isteği yeniçerilerin karşı çıkması nedeniyle uygulanamadı. Bunun üzerine topçu birliklerinin kurulması için çalışan Ahmed Paşa, Fransa’dan 3 subayı kendisine yardımcı olması için getirtti. 1734 yılında Humbaracıbaşı Ahmed Paşa’nın yeniden yaptırdığı 100 adet küçük humbara havanları örnek alınmak suretiyle 50.000 adet humbara döktürttü. Sadrazam Topal Osman Paşa’nın 1732’de azlinden sonra, Humbaracı Ahmed Paşa bir müddet unutulduysa da Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa döneminde kendisine tekrar beylerbeylik pâyesi verilerek, “Sadrazam Müşâviri” oldu.

Yine Bosna’dan 300 kadar nefer getirten Ahmed Paşa, Üsküdar Ayazma’da kurulan Humbaracı Kışlası’nda bu askerlere Batı tarzında eğitimler aldırdı. Bu şekilde Ahmed Paşa’nın çalışmaları sonucunda ulûfeli humbaracılardan her 100 kişi bir oda oluşturacak şekilde teşkilatlandırılan Humbaracı Ocağı 1735 yılında müstakil bir ocak haline getirildi. Humbaracı Ahmed Paşa’nın nezaretinde kurulan Ulufeli Humbaracı Ocağı, gerek askerî özellikleri, gerekse idarî açıdan diğer ocaklardan farklı şekilde düzenlendi. Bu ocakta geometri bilen humbaracılar yetiştirmek amacıyla pratik talimlerin yanı sıra, geometri, trigonometri, balistik ve teknik resim gibi dersler gösterildi.  Ahmed Paşa’nın kurduğu Ulufeli Humbaracılar Ocağı, Batı tarzında askerî teknik eğitim konusunda Osmanlı Devleti’nde gerçekleştirilen ilk faaliyet olarak kabul edilmektedir. Yine Humbaracı Ocağı’nın asker ihtiyacını karşılamak amacıyla bir “Hendesehâne” açıldı. Türkiye’nin ilk yüksek teknik eğitiminin verildiği bu kuruma ilk olarak Bostancı Ocağı’ndan seçim yoluyla elemanlar alındı. Subay yetiştirmek amacıyla açılan bu okul, daha sonraki yıllarda III. Selim tarafından kurulacak olan “Mühendishâne-i Berr-i Hümâyun”un temellerini oluşturdu.

Humbaracı Ahmet Paşa kurduğu topçu ocağının askerlerini 1736’da Avusturya’ya karşı sefere çıkardı. Humbaracı Ahmed Paşa’nın yaptığı ıslahat faaliyetleri Osmanlı ordularının 1736 ile 1739 arasındaki Ruslara ve Avusturyalılara karşı yaptığı seferlerin başarılı olmasını sağladı. Bu reformlar sayesinde Osmanlı orduları Sırbistan’ın büyük bir kısmını Belgrad da dâhil olmak üzere geri aldı ve Bosna’daki Osmanlı hâkimiyetini güçlendirdi.

Humbaracı Ahmet Paşa’nın Dış Politika Konusunda Katkısı

Bunların yanı sıra Humbaracı Ahmet Paşa, sadece askerî alanlarda değil aynı zamanda I. Mahmud’a dış işlerinde de fikir vererek, imparatorluğun savunmasının askerî güce olduğu kadar ekonomik güce de dayandırılmasını teşvik etti. Nitekim bunlarla ilgili Humbaracı Ahmed Paşa’nın Avrupa’da meydana gelen siyasi ve askeri gelişmeler ile ilgili Osmanlı yönetimini bilgilendirmeye yönelik raporları bulunmaktadır. Humbaracı Ahmed Paşa tarafından Babıâli’ye sunulan bu raporlarda Sicilyateyn, Rusya, İngiltere ve Hollanda gibi Avrupalı devletlere ait özellikle dış politika ile ilgili gelişmeler yer almaktadır. Fransız temsilcisi bu şekilde Osmanlı yönetimi üzerindeki etkisini artırmayı düşünmektedir. Bonneval ileriyi gören ve zamanının çok ötesinde olduğunu gösteren fikirlere sahipti. Müteferrika gibi, o da Rusya’nın yakın gelecekte Avrupa ve Asya’daki gelişmelerini önceden görmüş ve bu durumdan en çok etkilenecek devletin Osmanlı olacağını belirtmiştir. Bu durum karşısında, Osmanlılara düşen görev, Rusya’daki gibi çağdaş teknolojileri almaktı.

Ancak yeniçerilerin karşı çıkmaları ve Ahmet Paşa ile Sadrazam Silahdar Mehmed Paşa arasında çıkan anlaşmazlıklar sonucunda Ahmet Paşa Kastamonu’ya sürgün edildi.  Bu olayın ardından okul ve öğrencilerinin ödenekleri kesildi. Ancak Silahdar Mehmed Paşa’dan sonra göreve gelen sadrazamlar, Humbaracı’yı tekrar göreve getirdi ve Ahmed Paşa, 1747’de ölümüne kadar burada kaldı. Açtığı okul bir süre daha yönetildiyse de giderek artan yeniçeri muhalefeti sonucunda 1750’de kapatıldı. Fakat Ahmed Paşa, sadece Humbara Ocağı ile ilgili değil, o dönemdeki saray teknik hizmetlerinin modernleşmesi için de katkı da bulundu. Bu çerçevede Humbaracı Ahmed Paşa tarafından top dökümhanesi, baruthane ve tüfek fabrikası kuruldu. Yine 1747 yılındaki ölüm tarihine kadar kurduğu ulufeli Humbaracıların talimiyle ilgilenen Humbaracı Ahmed Paşa, Avusturya Veraset Savaşları ile ilgili kaleme aldığı takrirler yoluyla Babıâli’ye hizmet etti. Ancak Bonneval’in kısmen kendisinden kaynaklanan hataları, kısmen de içine düştüğü Osmanlı siyasal yaşamındaki kararsızlık ve çekişmeler yaptığı ıslahatlarda fazla etkili olmasını engelledi. Fakat Humbaracı Ahmed Paşa, bundan sonra Batı’dan getirilecek askeri uzmanlar için bir öncü teşkil etti.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Yazar Hakkında
Uğur KURTARAN
  • ugurkurtaran@gmail.com

Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi'nde Doçent olan Uğur Kurtaran Osmanlı Yakınçağ dönemi üzerine çalışmaktadır.

Kaynakça

Abdülkadir Özcan, “Humbaracı Ahmed Paşa”, DİA. C. XVIII, Türkiye Türkiye Diyanet Vakfı Yay.,  İstanbul 2006, s. 551-553.

Abdülkadir Özcan, “Mahmud I”, DİA. C. 27, Türkiye Diyanet Vakfı Yay.,  İstanbul 2003, s. 348-352.

Ahmet Halaçoğlu, “Humbaracı”, DİA. C. 18, Türkiye Diyanet Vakfı Yay.,  İstanbul 1998, s. 349-350.

Avigdor Levy, “Military Reform and the Problem of Centralization in the Ottoman Empire in the Eighteenth Century”, Middle Eastern Studies, Vol. 18, No. 3 (Jul., 1982), pp. 227-249.

Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu,(Çev. Metin Kıratlı), TTK. Yay.,  Ankara 2000, s.48-49.

Cavid Baysun, “Ahmed Paşa (Humbaracı)”, İA., C. I, MEB. Yay., İstanbul 1989, s. 199.

Ekmeleddin İhsanoğlu, “Yenileşme Döneminde Osmanlı Bilim ve Eğitimi”, Türkler, C. 14, (Ed: Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca), Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s. 881-896.

Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, C. V, 6. Baskı, TTK. Yay. Ankara 1988

Halil Erdemir, “Batılılaşma Sürecinde Fransa Etkisi”, Türkler, C. 14, (Ed: Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca), Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s. 641-646.

Hamiyet Sezer Feyzioğlu, “IIII. Selim Dönemi’nde Humbaracı Ocağı’nda Yapılan Düzenlemeler”, TAD. C. 35/S. 60, s. 2016, s. 141-156.

Hatice Arslan, “Osmanlı Askeri Islahatlarında İstihdam Edilen Yabancı Uzmanlar (1730-1908)”, Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Isparta 2010.

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, C. IV. TTK. Yay., Ankara 1988.

Mehmed Arif, “Humbaracı Ahmed Paşa (Bonneval)”,  Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası (TOEM), III-IV, S. 18-20, İstanbul 1328, s. 1143-1144.

Mehmet Alaaddin Yalçınkaya,  “XVIII. Yüzyıl: Islahat, Değişim ve Diplomasi Dönemi (1703-1789)”, Türkler, C. 12, (Ed: Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca), Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s.470-502.

Mehmet Alaaddin Yalçınkaya, “Osmanlı Devleti’nin Modernleşme Sürecinde Avrupalıların İstihdam Edilmesi (1774-1807)”. Erken Klasik Dönemde XVIII. Yüzyıl Sonuna Kadar Osmanlılar ve Avrupa: Seyahat, Karşılaşma ve Etkileşim, ( Ed. Seyfi Kenan) İSAM Yay. İstanbul 2010, s. 421-448

Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. I, MEB. Yay., İstanbul 1983.

Mithat Sertoğlu, Mufassal Osmanlı Tarihi Resimli Haritalı, C. V, TTK. Yay., Ankara 2011,

Murat Gündüz,  “XVIII. Asrın İkinci Yarısında Osmanlı Devleti’nde Islahat Hareketleri”, Gazi Üniversitesi, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara 2012.

Mustafa Kaçar,  “Osmanlı İmparatorluğu’nda Mühendishanelerin Kuruluşu”, Osmanlı (Bilim), C. 8, (Ed. Güler Eren), Yeni Türkiye Yay., Ankara 1999,  s. 680-701.

Mustafa Kaçar, “Osmanlılarda Askerî Teknik Eğitim”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 2, S. 4, 2004, s, 455-469.

Mustafa Nuri Paşa, Netayicü’l-Vukuat, II-III, İstanbul 1327.

Necdet, Hayta -Uğur Ünal, Osmanlı Devleti’nde Yenileşme Hareketleri (XVII. Yüzyıl Başlarından Yıkılışa Kadar), 2. Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara 2005.

Niyazi Berkes,, Türkiye’de Çağdaşlaşma, (Yay. Haz: Ahmet Kuyaş), YKY. İstanbul 2002.

Robert Mantran, 17. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul, Kurumsal, İktisadî, Toplumsal Tarih Denemesi, C. I, (Çev: M. Ali Kılıçbay), TTK. Yay., Ankara 1990

Stanford J., Shaw,  Hıstory Of The Ottoman Empire and Modern Turkey, Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire, 1280-1808, Cambridge University Press 1976.

Şemdanizâde Fındıklılı Süleyman Efendi, Mür’it-i Tevârih, (Haz: M. Münir Aktepe) C. I, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay., İstanbul 1976.

Uğur Demir, Osmanlı Hizmetinde Bir Mühtedi Humbaracı Ahmed Paşa (1675-1747), Yeditepe Yay., İstanbul 2015.

Fatih Yeşil, “Bir Fransız Maceraperestin Savaş Ve Diplomasiye Dair Görüşleri: Humbaracı Ahmed Paşa’nın (Kont Alexander Bonneval) Lâyihaları”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 2011, Güz (15), s. 205-228.

Uğur Kurtaran,  “Sultan Birinci Mahmud Dönemi (1730-1754) Islahat Hareketleri”, Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, Volume 8/2, Winter 2013, p. 167-179

Uğur Kurtaran, Sultan I. Mahmut (1730-1754), 2. Baskı, Altınordu Yay., Ankara 2018.

Vak‘anüvis Mehmet Suphi Efendi, Suphi Tarihi (Haz. Mesut Aydıner), Kitabevi Yay., İstanbul 2007.

Yavuz Onat, “Osmanlı Teknolojisine Genel Bir Bakış”, Osmanlı (Bilim), C. 8, (Ed. Güler Eren), Yeni Türkiye Yay., Ankara 1999, s. 637-655.

 

DİĞER MAKALELER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun