Fransa 1910 Büyük Sonbahar (Picardie) Manevraları Ve Atatürk'ün Düşen Uçaktan Kurtulması Rivayeti

Fransa 1910 Büyük Sonbahar (Picardie) Manevraları Ve Atatürk'ün Düşen Uçaktan Kurtulması Rivayeti

1898'den itibaren Fransız Genelkurmayı tarafından her sonbaharda düzenlenmeye başlanan "Büyük Manevralar" giderek ülke sınırlarını aşan ve küresel ölçekte önem kazanmaya başlayan askeri olaylardandır. 1910 yılında Picardie'de düzenlenen Büyük Sonbahar Manevrası ise gerek içeriği ve harp teknolojisine getirdiği yenilikler, gerek katılımcıları açısından ayrı bir öneme sahiptir. Uçağın askeri kullanımının ilk kez denendiği Picardie Manevraları aynı zamanda topçu birlikleri arasında telsizle iletişim, piyadenin kamuflajla gizli intikali gibi yeniliklerle askeri tarihte yerini almıştır. Bu manevralara Osmanlı Devleti adına katılan heyette Mustafa Kemal Atatürk'ün de bulunması ve bu katılımı sırasında "son anda binemediği bir gösteri uçağının düşmesiyle ölümden kurtulması" rivayeti, Türk askeri tarih çalışanları açısından, Picardie'ye ayrı bir önem de katmaktadır. Bu çalışmada 1910 Büyük Sonbahar Manevraları özetlenmiş, askeri kültür açısından önemi vurgulanmış ve Atatürk'ün düşen uçaktan kurtulma söylentisi sorgulanmıştır.

BEYAZ TARİH \ MAKALE

19. Yüzyılın sonlarına doğru, Avrupa'da hızla yükselen milliyetçilik akımı, bağımsızlığını yeni kazanan devletlerin hala sınırlarını stabil hale getirememiş olması ve Almanya ile İtalya gibi sömürü pastasından pay isteyen yeni emperyal güçlerin giderek güçlenmesi sonucunda  kaçınılmaz bir silahlanma ve askeri güç biriktirme süreci başlamıştır. Özellikle ekonomisi sömürgelerini ve nüfuz alanını muhafaza etmeye bağımlı olan İngiltere, Fransa gibi ülkeler bu süreçte hem mevcut askeri kapasitelerini geliştirmek hem de yeni ve etkili savaş teknolojisine sahip olmak için yatırımlarını arttırmışlardır. Bu yatırımların sonuçlarının görülmesi açısından yapılmaya başlanan harp oyunları da "manevra" adıyla daha sistemli, strateji/taktik bütünlüğü içeren uygulamalar haline gelmiştir. Bu dönemde Almanya, Fransa, İtalya, Hollanda gibi Avrupa'nın pek çok ülkesinde askeri manevraların gelenek haline gelmeye başladığını görürüz.1

picardie

Manevralar tatbikat ya da harp oyunu adlarıyla da bilinir ve esas olarak askeri kaynakların kullanımıyla gerçekleştirilen bir eğitim faaliyetidir. Komuta kademesinin herhangi bir seviyedeki askeri bir kıtanın muharebe, ikmal, intikal gibi aşamalardaki yeterliğini test etmek, stratejik/taktik uygulamalardaki becerisini görmek, olası eksiklikleri zamanında tespit ederek müdahale etmek, askeri birlikler arasındaki uyum ve eşgüdümü arttırarak savaş durumuna hazır tutmak gibi amaçlarla düzenlenirler. Fransızlar da 1895 yılında konuyla ilgili bir genelge yayınlamış, 1901 yılındaki tüm ordu kademelerine yönelik askeri mevzuat düzenlemesiyle de sonbahar harp oyunlarını "büyük manevra" ve "sonbahar manevraları" olarak tanımlamışlardır.Bu tatbikatlar 1901'den itibaren her yıl en az iki kolordunun katılımıyla "büyük manevralar" adıyla sonbahar başında gerçekleştirilmiştir.

Ancak dönemin Fransız arşiv belgelerine bakılarak, 1909 ve 1910 yıllarında yapılan, 1911 yılında gerçekleştirilmesi planlanan tatbikatların Avrupa ülkelerinin birbirlerini ciddi şekilde mercek altına almasına neden olduğu söylenebilir. O yıllarda Fransa'da Askeri Dergi dışında her sınıfın (Topçu, Süvari, Deniz Kuvvetleri, vb) basılı periyodik yayınları vardır. Bunlardan bir tanesi de Yabancı Ordular Askeri Dergisi'dir. Bu derginin 1911 sayısında Hollanda, İtalya, Almanya'da düzenlenen tatbikatlar en ince detayına kadar verilmekte, ülkelerin yıllık askeri bütçeleri ayrıntılı şekilde irdelenmektedir.Özellikle hızla silahlanan ve doğu sınırında (Alsace-Lorraine bölgesi) sorun yaşadığı komşusu Almanya'nın gerçekleştirdiği harp oyunlarının Fransız Genelkurmayı'nca yayınlanan pek çok askeri dergide uzun uzun masaya yatırıldığı, muharip sınıfların ve muhabere - ikmal sistemlerinin irdelendiği görülmektedir.4 İşte bu noktada Fransızların 1910 Büyük Manevralarını düzenlerken yukarıda değindiğimiz genel hedeflerin de ötesinde caydırıcılık amacı da güttüğü, Almanlar başta olmak üzere pastadaki payına el uzatmak isteyeceklere gözdağı vermeyi de hedeflediği söylenebilir.

Bu amaçla Fransız Hükümeti 1910 Büyük Sonbahar Manevraları'na her zamankinden fazla önem vermiştir. Manevraların boyutu, yabancı katılımcıların sayısı ve seviyesi, savaş teknolojisine ve uygulamalarına katkıları gibi pek çok nedenle de askeri tarihe kendi adıyla geçmiştir: "Picardie Manevraları"

pico

Picardie Manevraları

Fransız Ordusu'nun geleneksel büyük sonbahar manevraları 1910 yılında Amiens ve Rouen arasında, 12 - 18 Eylül tarihlerinde gerçekleştirilmiştir. Bölgenin seçiminde zemin ve jeomorfolojik özelliklerin belirleyiciliği hiç şüphesiz etkili olmuştur; Bray bölgesi Caux ve Amienois yüksek yaylaları arasında 100 km boyunca uzanan doğal bir engeldir ve sarp/dik yamaçlarıyla askeri öneme sahiptir. Haritasız ya da alana hakim bir rehber olmaksızın yabancıya sayısız zorluklar çıkaran bu coğrafyada çok az erişilebilir su vardır. Su ihtiyacı için sarp ve derin vadilerin tabanına ulaşmak gerekmektedir. Sadece Neufchâtel, Forges-les-Eaux ve Gournay geçitlerinden aşılabilir.5

Manevralar düşman ordusunun (mavi kuvvetler) Normandiya kıyılarına çıkartma yaparak Paris'e doğru ilerlemeye çalışması ana teması üzerine kurulmuştur. Paris'teki karargah öncü savunmayı desteklemek ve çıkartmayı püskürtmek için Tümgeneral Picquart komutasındaki 2. Kolordu'ya tüm birliklerini (kırmızı kuvvetler) Picardie'de toplamasını, düşmanın karargahının yerleştiği Rouen'e doğru olabildiğince çabuk taarruza geçmesini emreder. Düşman birliklerini temsilen, Tümgeneral Meunier'nin (Mavi Kuvvetler) komutası altında 3. Kolordu ise savunmadan önce bölgeye ulaşacak, aşılması zor coğrafyayı aşarak Paris yolunu açacaktır.6

picardinho

General Trémeau rahatsızlığı nedeniyle tüm hazırlığını yaptığı manevraların başında olamamış ve manevraların direktörlüğünü General Michel'e devretmek zorunda kalmıştır. Tarafsız şekilde manevraları yöneten bu üst birim gerekli hallerde müdahale ederek taktik denemeler/zorlamalar yapabilmektedir. Bunun dışında bir de hakem birimi vardır. Manevranın her iki tarafı da ikişer tugaylı (toplam dört alay), topçu alayı ve hücum taburuna sahip iki piyade tümeni ile bir süvari tugayı, bir müstakil topçu alayı ve bir hava takımından oluşan kolorduyla temsil edilmiştir. Tarafların her birinin kuvveti yaklaşık 30.000 askerdir. Her kolordu 120 topa ve yedi uçağa sahiptir. Manevraların direktörü General Michel'in emrinde ise ayrıca yedi piyade tugayı ile iki süvari tümeni bulunmaktadır. Direktör karargahı uygulamak istediği senaryoya, denemek istediği taktiğe göre bu kuvvetleri devreye sokmuştur. Manevraların hakemliğini General Percin yapmıştır.7

Manevralar pek çok örneğinde olduğu gibi toplanma-intikal, muharebeler ve dağılma aşamalarından oluşmuş, özellikle savunmayı oluşturan 2. Kolordu'nun birlikleri manevralar öncesinde geniş bir coğrafyaya yayılmış, alaydan tugay ve tümene doğru giden silsilede toplanmaları manevraların önemli bileşenlerinden biri olmuştur. 50 km'lik intikaller ve 24 saatlik açlıklarla askerin sınırları zorlanmıştır. Harp oyunlarının geleneksel unsurları dışında, tarafların gerçekleştirdikleri uygulamalardan en dikkat çekicilerinden biri Mavi Kuvvetler Komutanı Tmg. Meunier'nin 120 topu bir arada kullanarak gerçekleştirdiği taarruz olmuştur. Bunu yapabilmek için "teli olmayan telgraf" (telsiz) kullanılmış ve sonuç alınmıştır.8

piconanzi

Picardie Manevraları piyadenin kamuflajla gizlenerek hareketi, bisikletli birlikler gibi daha başka yenilikler de katmıştır. Ancak askeri tarih açısından şüphesiz önemi uçakların askeri amaçlarla ilk kez denendiği yer olmasından kaynaklanmaktadır.

1909 yılı başında Fransız Hükümeti uçakların askeri amaçlı kullanım denemeleri için 400.000 Frank bütçe ayırmış, 1910 yılında topçular yedi Wright model uçakla denemeler gerçekleştirmiştir. Görülen bazı zayıflıklar/yetersizlikler nedeniyle ihtiyaca göre yerli üretime geçilmiştir. Asker kanadının, özellikle topçuların başlangıçta işlevsiz olarak nitelediği ve ciddiye almadığı uçak unsuru bu şartlar altında ilk kez Picardie'de askeri  vitrine çıkmıştır.9

Aralarında daha sonra adına uçak üretilecek olan sivil pilot Bréguet'nin de bulunduğu pilotlar toplam 47 sorti yapmış, bunlardan yalnızca yedisi mekanik arıza nedeniyle kesintiye uğramıştır. Hakem değerlendirmelerine göre, ilk deneme olmasına karşın, uçuşlardaki görev verimliliği %50 gibi yüksek bir oran yakalamıştır. Maddi hasarlı birkaç küçük kaza ve donanım arızası dışında hiçbir sorun yaşanmamış, can kaybına yol açan bir olumsuzluk meydana gelmemiştir.10

Fransız Ordusu'ndan emekli generallerden Hippolyte Langlois manevralara ilişkin Askeri Dergi'ye yaptığı değerlendirmede uçakların zeplinlerin uçamadığı rüzgarlı günlerde de havalandığını, aynı yüksekliklere, hatta daha üzerine çıktıklarını söyler. Manevraların son günü olan 18 Eylül'de Liberté zeplini şansını ve sınırlarını zorlayarak 450 metreye çıkmış ancak kalın bulut tabakası nedeniyle keşif yapamamıştır. Büyük ve yapımı zahmetli hangarlara, kalabalık mürettebata ihtiyaç duymaması, maliyetinin daha düşük olması, hareket kabiliyetiyle düşman ateşinden kendini koruyarak alçak irtifada, atış menzilinde dolaşarak daha ayrıntılı keşif yapabilmesi bir anda uçağı ön plana çıkarmıştır.11 Savunma tarafı olan kırmızı kuvvetlerin komutanı Tmg. Picquart uçaklardan gelen keşif raporlarına göre iki kez taktik belirleyerek emir değiştirmiştir.12

Havada uçak/uçak muharebesi ya da kara hedeflerine taarruz uygulaması yapılmamış, bu ilk denemelerde bir kaza yaşanmaması için Savunma Bakanı'nın bizzat çizdiği çerçevede sadece iletişim - keşif görevleri gerçekleştirilmiştir. Bununla birlikte piyadenin bu görevleri engellemek için mitralyözle uçaklara ateş açması da ilk uçaksavar uygulaması olmuştur.13

Picardie Manevraları'ndaki sonuçlara göre, hava kuvvetlerinin kurulmasının ilk adımı olarak 22 Ekim 1910'da doğrudan Savunma Bakanı'na bağlı Daimi Askeri Hava Denetleme14 birimi kurulacaktır.15 Oluşturulmakta olan hava gücünün pilot ihtiyacını karşılamak için General Roqués'nin talimatıyla derhal okullar açılacak, 1911 yılındaki manevralardan önce dört noktada askeri uçaklar için pistler oluşturulmuş olacaktır.16

Manevralar sonunda hava desteğinden sorumlu Génie'nin müdürü olan General Roqués'nin yaptığı "uçaklar da artık ordular için top-tüfek kadar vazgeçilmezdir. Bu kabul edilmesi gereken bir gerçektir" açıklamasının doğruluğu ve kurulan birimin önemi ise Eylül 1914'ten itibaren görülecek, Alman ordularının Paris'e ilerleyişi sırasında her adımları keşif uçakları sayesinde Fransız Genelkurmayı'na hızla ulaşacaktır.17

picardeuo

Picardie Manevraları Ve Mustafa Kemal Atatürk

Daha önce de değindiğimiz gibi, Picardie Manevraları Fransa'nın sadece Avrupa değil, Dünya ölçeğinde büyük bir gövde gösterisidir. Almanların bahar döneminde gerçekleştirdiği ve özellikle gri/haki tonlardaki yeni üniformaların kullanımı nedeniyle yankı uyandıran tatbikatlara yanıt olması için neredeyse bütün dünyaya çağrı yapmışlardır. Rusya Genelkurmay Başkanı General Alexandr Gerngross, Brezilya Devlet Başkanı DeFonseca gibi üst düzey temsilin olacağı ve 28 ülkenin izleyici göndereceği manevraların açılışını da bizzat Fransız Devlet Başkanı Fallières yapacaktır.18

Manevraların programı belli olduktan sonra, Fransız Hükümeti Paris'teki büyükelçilik aracılığıyla Devlet'i Aliyye adına da bir general ve üç subayın davetli olduğunu bildirirler. Mustafa Kemal'in yakın arkadaşı olan, Paris askeri ataşesi Fethi (Okyar) Bey'in doğrudan Genelkurmay Başkanı Mahmut Şevket Paşa nezdinde girişimde bulunması sonucunda, bu dört kişilik heyete Kolağası Mustafa Kemal Bey'in de adı yazılır. 3ncü Ordu Kurmay Başkanı Ali Rıza Paşa başkanlığındaki heyette ayrıca Binbaşı Fethi (Okyar) ve Binbaşı Selahattin beyler de bulunacaktır. Ancak Ali Rıza Paşa'nın rahatsızlığı nedeniyle İstanbul'da kalmasıyla heyet sadece üç genç Osmanlı subayından oluşur.19

picardie

Picardie Manevraları ve Atatürk'le ilgili olarak birkaç yıldır yazılı basın ve sosyal medyada sıkça rastlanan bir anlatım vardır. Buna göre manevraların sonunda gözlemci subaylara verilen uçağa binme fırsatından yararlanmak isteyen Mustafa Kemal'e Ali Rıza Paşa bileğinden tutarak “bilmediğin aş ya karın ağrıtır, ya baş” diyerek kendisine engel olmakta, onun yerine başka bir ülkenin subayının binmesiyle havalanan uçak ise kısa süre sonra düşmekte ve Mustafa Kemal bu kazadan son anda kurtulmaktadır. Bu hikaye Sadi Borak'ın Hayat Tarih Mecmuası'nın 1965 yılı Mayıs ayı sayısında yayınlanan "Atatürk uçağa niçin binmezdi?" başlıklı yazısına dayandırılmaktadır.20

Oysa Ali Rıza Paşa hastalığı nedeniyle Fransa'ya gidemediği gibi, manevraların kapanışında bu şekilde ölümlü bir kaza da olmamıştır. Benzer şekilde manevraların başında havada çarpışan iki uçağın Mustafa Kemal'in çok yakınına düşmesi ve çevredeki diğer ülkelerin gözlemcilerinin gelerek kendisine geçmiş olsun dileklerini iletmeleri de bir başka anlatımdır. Bu da bir başka gerçekdışı efsanedir. 1910 yılı Büyük Sonbahar Manevraları'nın başından sonuna kadar can kaybı olan hiçbir uçak kazası yaşanmamış, manevralara başlayan 14 uçak programın sonunda eksiksiz hangarlarına geri dönmüşlerdir.211910 yılında yaşanan sadece iki uçak kazası olmuş ve Yüzbaşı Madiot ile Teğmen Caumont hayatını kaybetmiştir.22 Kazaların biri Douai'de, diğeri Buc'de Aralık 1910'da, yani manevralardan üç ay sonra gerçekleşmiştir. Kazaya uğrayan uçaklar ise henüz manevralar sırasında envanterde olmayan Breguet model Fransız uçaklarıdır.23

Daha açık ifade etmek gerekirse, Mustafa Kemal Atatürk'ün Cumhuriyet'in 11. Yılı kutlamalarında bir grup pilota anlattığı rivayet olunan ve Sadi Borak tarafından "Atatürk uçağa neden binmezdi?" başlıklı yazıda tarihe mal edilen efsanenin gerçekle herhangi bir ilgisi yoktur.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Dipnotlar

Makale Özeti Fransızca: "Les Grandes Manœuvres", étant commencé à être organisées par l'Etat-major Français chaque automne depuis 1898, sont devenues progressivement à des événements militaires d'importance mondiale. La Grande Manœuvre d'Automne, qui s'est tenue en Picardie en 1910, a une importance particulière pour ses participants ainsi que son contenu et ses innovations en matière de technologie de guerre. Les manœuvres de Picardie, où l'utilisation militaire de l'avion a été tentée pour la première fois, ont également eu lieu dans l'histoire militaire avec des innovations telles que la communication sans fil entre les troupes d'artillerie, le transfert caché de l'infanterie avec des camouflages. La présence de Mustafa Kemal Atatürk dans la délégation participant à ces manœuvres au nom de l'Empire Ottoman et la rumeur selon laquelle il s'est débarrassé de mourir parce qu'il n'avait pas pu prendre un avion de démonstration, à la dernière minute, ayant un accident tragique, ajoutent une importance particuliére à ceux qui travaillent l'histoire militaire en Turquie. Dans cet article, les grandes manœuvres d'automne de 1910 sont résumées, son importance en termes de culture militaire est expliquée et la rumeur de la survie d'Ataturk de l'avion qui tombe est remise en question.

 

[1] Armée et Marine., 30 Septembre 1910, No. 133., Les Grandes Manoeuvres Impériales Allemandes., pp 81-84; Journal de Science Militaire., 1910., Tenue de Campagne., 14ème  Serie, 5ième Volume., pp 98-108.

[2] Le Journal Militaire., 1901., L'Ordonnance Militaire., Librairie Militaire, Paris, p 99, 101, 122, 133, 215, 257.

[3] La Revue Militaire des Armées Étrangères., 1911., Juillet - Decembre 1911, No. 1004., R. Chapelot et Cie, Paris., 516 p.

[4] Armée et Marine., 30 Septembre 1910, No. 133., pp 98-108.

[5] Journal des Sciences Militaires., 1910., Le Mois Militaire: Les Manoeuvres de Picardie., 14ème  Serie, 5ième Volume., pp 341-349.

[6] A.g.e., pp 341-342.

[7] Richard Waddington (Sénateur)., 1911., Rapport au Sénat, No 163., pp 170-177.

[8] Armée et Marine (Revue Bi-mensuelle Illustrée)., 1910., Critique d'un Arbitre., 30 Septembre 1910., pp 90-92.

[9] Sylvain Champonnais., 2009., Les Wright et l'Armée Française: Les Débuts de l'Aviation Militaire (1900-1909)., Revue Historique des Armées, Vol. 255., pp 108-121.

[10] Richard Waddington (Sénateur)., 1911., Rapport au Sénat, No 163., pp 96-97.

[11] Hippolyte Langlois., 1911., Réflexions sur les Manoeuvres de Picardie en 1910., La Revue Militaire Générale: "La Liaison des Armes" Tome IX., Librairie Militaire.,  p 84.

[12] Armée et Marine (Revue Bi-mensuelle Illustrée)., 1910., p 91.

[13] Journal des Sciences Militaires., 1910., Le Mois Militaire: Les Manoeuvres de Picardie., pp 344-345.

[14] L'Inspection Permanente de l'Aéronautique Militaire"

[15] Francine de Auer-Veran., 2008., Archives de l'Aéronautique Militaire de la Première Guerre Mondiale., Archive de la Défence., p 12.

[16] Mickael Aubut., 2011., L’émergence des Premiers Terrains d’Aviation de l’Aéronautique Militaire Française, 1909-1914., Revue Historique des Armées., Vol. 264., p 100.

[17] Sylvain Champonnais., 2009., p 11.

[18] Armée et Marine (Revue Bi-mensuelle Illustrée)., 1910., p 90.

[19] Fatih Özkurt., 2013., Mustafa Kemal (Atatürk) Döneminde İcra Edilen Askeri Manevra ve Tatbikatlar (1909-1938)., Doktora Tezi., Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü., s 58-59 (yayınlanmamış).

[20] A.g.e., ss 59-60.

 

[21] Richard Waddington (Sénateur)., 1911., Rapport au Sénat, No 163., pp 96-97.

[22] Henri Charles Lavauzelle., 1916., Les Armées Aériennes Modernes, France et Étranger., p 114.

[23] François Chevennes., 1932., La Gloire a des Ailes., J. de Gigord., p 72.

 

DİĞER MAKALELER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun