Afrika Basınında Milli Mücadele ve Mustafa Kemal Paşa

Afrika Basınında Milli Mücadele ve Mustafa Kemal Paşa

Şüphe yok ki ortaya konulan mücadelede bireylerin verdiği destek kadar basının takındığı rol ya da mücadeleyi sürdürenler tarafından yürütülen basın faaliyetlerinin oluşumu oldukça önemlidir. Kamuoyunu yönlendirme gücüne sahip bu etki, kitlelerin belirli bir görüş üzerine mutabık kalmasını sağladığı gibi, bazen baskın olan görüşün dağılmasını da sağlamaktadır. Bu ve buna benzer birçok örneği basın faaliyetlerinin yürütüldüğü ilk dönemlerden itibaren görmek mümkün. Bu örneklerden biri de Türkiye'de üzerinde az çalışılan Afrika basınının Milli Mücadele üzerinde gösterdiği eğilimdir.

BEYAZ TARİH / MAKALE

Afrika halkları üzerinde çok önemli tesirleri olan Birinci Cihan Harbi’nin Anadolu cephesi ve akabindeki Türk Kurtuluş Savaşı’nın Afrika basınındaki tezahürleri, genel itibariyle üzerinde pek çalışılmamış bir konudur. Halbuki Birinci Dünya Savaşı’nı ve Kurtuluş Mücadelesi'ni günbegün gazete haberlerinden takip etmiş olan Afrikalıların konuya olan alakaları görmezden gelinemeyecek mahiyettedir. Afrika gazete ve arşiv belgeleri ışığında Osmanlı Devleti’nin en sancılı dönemi ve Mustafa Kemal Paşa’nın Milli Mücadele yıllarını kaleme almak, bu sahaya ayrı bir bakış açısı getirir.1

Birinci Cihan Harbinde Afrika Basınında Türkiye

Birinci Dünya Savaşı’nın yeni başladığı tarihlerde Afrika basını Osmanlı ordusu ve Anadolu hakkında önemli bilgilere yer verir. Özellikle Büyük Britanya İmparatorluğu’nun Afrika sömürgelerinde Güney Afrika’dan Zimbabwe’ye, Nijerya’dan Kenya’ya, Uganda’dan Tanzanya’ya kadar Afrika gazetelerinde Birinci Dünya Savaşı ve Osmanlı Devleti’nin topraklarını muhafaza etme kaygısı yer alıyordu.

1913 yılının sonuna doğru Osmanlı Devleti’nin bölgeye yeni bir başkonsolos olarak atadığı Mehmet Remzi Bey’in 1914 yılında Güney Afrika’ya ayak bastıĝı anlaşılıyor. Aynı tarihlerde Cape Town fahri konsolosu Ludwig Wener’le Remzi Bey’in bölge Müslümanları konusunda yazıştıkları elimizdeki belgeler arasındadır. Öte yandan Birinci Cihan Harbi’nin başlamasıyla Güney Afrika - Osmanlı Devleti ilişkilerinin ne yönde etkileneceğini Fahri Kosolos Wener, Osmanlı Devleti’ne rapor etmişti.2 Pretoria arşivindeki belgeler ise Mehmet Remzi Bey’in 1915 yılına kadar diplomat olarak görevini yürütürken Birinci Cihan Harbi’nin patlak vermesiyle savaş esiri olarak Güney Afrika’da tutuklanması ile son bulduğunu gösteriyor.3

Mehmet Remzi Bey’e karşılık olarak tutuklanan İngiltere’nin Erzurum bölge konsolosu ile değiştirilmesi mevzubahis olmasına karşın onun henüz müzakereler başlamadan şüpheli bir şekilde genç denebilecek bir yaşta cezaevinde vefatı ile alakalı bilgiler Güney Afrika Milli Arşivi’nde mevcuttur.4 Bunlarla birlikte savaş yıllarında bazı siyasi konularda Osmanlı Devleti’nin aleyhine tertip edilen organizeleri, Cape Town ve Pretoria arşivinde bulunan birtakım belgelerden anlamak mümkündür.  Bunlardan ilk dikkat çeken belge, İngilizler’in Ermeni tehcirini bir katliam gibi dünya kamuoyunda lanse etmesidir.5 Aynı tarihlerde Osmanlı Yahudileri’nin de sürgün edildiğine dair asılsız haberler ve propagandalara arşiv belgelerinde rastlamak mümkündür.6 Bu iddianın tam aksine Birinci Dünya Savaşı’nda Ruslar’ın zulmünden kaçan Yahudileri Osmanlı Ordusunun koruduğu Yahudi tarihçilerin de kaydettiği bir gerçektir.7 Öte yandan Sefarat Yahudileri Birinci Dünya Savaşı’nda İstanbul’un işgalini Güney Afrika’da protesto etmişlerdi. Buradan anlaşılan İngiltere’nin bir sömürgesi olan Güney Afrika’da da menfi yönde bir propaganda yapılmış olmasıdır.

Gazete haberlerinin yanında Afrika arşivleri Birinci Cihan Harbinde Osmanlı Ordusu ve Anadolu’nun işgali hakkında önemli bilgiler verir. Güney Afrika arşivine ait bir arşiv belgesinde Cape Town Müslümanlarının Osmanlı hükümetini desteklemek için camilerde Osmanlı sancağı dalgalandırdıkları İngiliz sömürge hükümetinin yazışmalarına yansımıştı. Aynı yıl İngilizlerin Arapların dostu olduğu ve bağımsız bir devlet kurmak için onlara yardım etmek istediklerine dair bir propaganda haberi yapılmıştı.Benzer şekilde bölgedeki Müslümanlara karşı Osmanlı hilafetinin itibarını zedelemek için yalan haberlerin de propaganda malzemesi olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Osmanlı Devleti’ne karşı Arap isyanlarını destekleyen İngiltere`nin, Araplar`ın özgürlüğüne her daim destek olmalarını, onlara duyulan sempatiden ileri geldiği yönünde rapor dahi etmişlerdi. Bu tür propaganlara itimat etmeyen Güney Afrika Müslümanları bilakis ülkenin camilerinde hutbelerde Osmanlı sancağı dalgalandırmışlardı. Güney Afrika camilerinde dalgalandırılan Osmanlı bayraklarının sömürge hükümeti tarafından endişeyle bakıldığı ve hatta siyasi bir skandala sebep olduğu yine buradaki arşiv belgelerinden anlaşılmaktadır.10

Gazete haberlerine göre Afrika basını Cihan Harbi’nin Anadolu’daki yankılarıyla yakından ilgileniyordu. 16 Nisan 1915 tarihli The Uganda Herald gazetesi İstanbul’da genç çoçukların askere alındığını yazıyordu. Aynı zamanda 3 aydan fazladır İstanbul’da ikamet eden Balkan göçmenlerinin de askere yazılmaları not edilmişti. Haberin devamında iki İngiliz gemisinin Çanakkale boğazının girişinde Osmanlı tuzaklarına karşı mayın tarama yaptığı haber edilmişti.11

Milli Mücadele Yıllarında Afrika Basınında Mustafa Kemal Paşa

19 Ekim 1919 yılında Güney Afrika basını Mustafa Kemal Paşa’nın tam bağımsızlık için Damad Ferid Paşa hükümetini tanımadığını ve başlattığı hareketle Batı hegemonyasına karşı geldiğini rapor etmişti.12

1920 yılı Kasım ayı The Uganda Herald  Türk ordusunun akibeti hakkında önemli bilgiler veriyordu. Haberde Mustafa Kemal Paşa’nın şimdiden Yunanlılara karşı başarılı olduğu için Venizelos’u zora soktuğu ve Ermenilerin ise Kars’ı kaybettikleri not edilmişti. Bolşevik İhtilali'nin belli bir kesimine muhalefet eden Rus general Wrangel’in de İstanbul’da olduğu haberine yer verilmişti.13 22 Temmuz 1921 yılında The Uganda Herald gazetesi İngiliz temsilcilerinin Mustafa Kemal’le anlaşamadıklarını, General Harrington’un Kemal Paşa’yla daha fazla görüşmeye devam etmenin imkanlar haricinde olduğu kaydedilmişti.14

afrika asını
Afrika basınında Mustafa Kemal Paşa'nın zaferi (1922)

1921 yılının Eylül ayında Kemal Paşa’nın ordusuna dayanamayan Yunan ordusunun geri çekilmek zorunda kaldığı not edilmişti.15 Aynı ayın sonunda Mozambik’de yayınlanan Beira gazetesi Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın Anadolu topraklarında bir tane Yunan askeri bırakmayana kadar savaşacağını yazmıştı.161922 yılının Ocak ayı başlarında The Uganda Herald gazetesi Yunan ordularının Atina’ya geri döndüğünü ve artık İstanbul’da yapılacak pek bir şeyin kalmadığını kaydetmişti. Haberde Mustafa Kemal’in general Harrington’a bir protesto mektubu yazarak Çanakkale, İzmit ve İstanbul’a demirleyen İngiliz gemilerinin şehri terketmesi talimatı yazılıydı.17

22 Eylül 1922 yılında Güney Afrika’da neşredilen Rhodesian Herald gazetesi, yirmi üçüncü sayfasının tamamını Anadoluda’ki savaş koşullarına ve Milli Mücadele hükümetinin faaliyetlerine ayırmıştı. Haberin bir yerinde Türklerin Çanakkale’yi işgal edebileceklerini ve “Kemalist” milliyetçilerin artık kontrolü ele aldıkları yazılmıştı. Sayfanın bir başka köşesinde İzmir’e giren Türk ordusunun Yunanlı ve Ermenileri tutukladıklarını fakat Yahudilere birşey yapmadıklarını not etmişti. Bu haberin devamında şehirde Perşembe gününden beridir görülmeyen Ermenilerin belki de öldürüldükleri kaydedilmişti. Türklerin başarılarına karşı Rusya’nın tamamen Türkiye’yi destekledikleri yazılanlar arasındaydı. Özellikle İzmir’in geri alınmasını uzun uzun anlatıp “ne yazık ki İzmir Türkler tarafından işgal edildi” şeklindeki ifadelerle Türkleri kendi vatanlarında işgalci konumuna düşürmekteydi. Yunanlıların çekilirken İzmir’i ateşe verip yaktığı da haberler arasındaydı.18 1 Aralık 1922 yılı The Uganda Herald gazetesi Ankara hükümetinin Osmanlı Sultanı ve eski vekillerinin ülkeyi terk etmeleri emrini verdiğini haber etmişti.19

Afrika basınında çıkan bu haberler gibi daha yüzlerce gazete haberi ve savaş raporu mevcuttur. Son bir kaç önemli haberle Milli mücadele döneminde Afrika basınını özetleyecek olursak Afrika gazetelerinde neşredilen ve Müslümanların çıkardığı gazetelerle İngiliz desteğiyle çıkarılan gazeteleri ikiye ayırmak icap eder. Buna rağmen 12 Eylül 1922 yılından sonra iki gazetenin de aynı dili kullandığı görülmektedir. Güney Afrika Müslümanlarının çıkardığı Indian Opinion gazetesinin 16 Aralık 1921 tarihli yayınında Ankara hükümetinin sadece Hintli Müslümanlara değil, aynı zamanda İngiliz sömürgeciliğine karşı mücadele eden Hindulara da ilham olduğu not edilmişti.20 Zimbabwe gazetelerinden birisi ise 23 Eylül 1922 yılında İngiltere’nin Mustafa Kemal Paşa’ya tebrik mesajı göndereceğini not etmişti. Sayfanın tamamı Ankara hükümetinin zaferini ve mağlubiyeti kaldıramayan Yunanlıların İzmir’i ateşe vererek kaçtıkları haberlerine ayrılmıştı.21

afrika basını
Bir Afrika gazetesinde yer alan “Muzaffer Türkler” başlıklı haber. (Eylül 1922)

Aynı yılın sonlarına doğru Güney Afrika’da yayınlanan haberler artık kaçınılmaz bir Türk zaferinin ip uçlarını veriyordu. İstanbul’a giren Mustafa Kemal Paşa ve ordusunun İngilizler’e eski başbakan Gladstone’nun Türkleri Asya’ya sürmek için söylediği meşhur sözü hatırlatarak aynı sözü İngilizlere söylediği not edilmişti. Haberde Mustafa Kemal’in İngiliz ordusuna “Bag and Package” yani pılını pırtılını topla şehri terket dediği kaydedilmişti. Bu haberden tam olarak Mustafa Kemal Paşa’nın ordusuyla İstanbul’a girerek eski bir hesaplaşmanın son perdesini kapattığı anlaşılıyordu.22 Yine Rhodesia Herald gazetesi Victories Turks başlığıyla Türklerin zaferini müjdelerken aynı gazetenin 22 Kasım 1922 yılı haberi Mustafa Kemal Paşa’nın zaferi ve Ankara’da kurduğu hükümetiyle yeni bir devrin başladığını rapor etmişti.23

Türk Kurtuluş Mücadelesi ve Mustafa Kemal Paşa’nın Afrika Müslümanları üzerindeki etkisi

Türk Kurtuluş mücadelesi dönem olarak dünyanın mazlum halklarını derinden etkilemiş bir ehemmiyete sahiptir. Öyleki Mustafa Kemal Paşa Anadolu halkının makus talihi için mücadele ederken, Afrika ve Hindistan halen Batı sömürgecileri altında inliyordu. Mahatma Gandi Hindistan’dan, Muhammed İkbal Karaçi’den, Şeyh Ahmet Senusi Libya’dan ve Şeyh Ahmet Efendi Güney Afrika’dan Mustafa Kemal Paşa’nın yedi düvele karşı yürüttüğü mücadelesini takip ediyorlardı. Gandi onun mücadelesinin herkese örnek olduğunu gazetelerde beyan etmiş ve alenen Mustafa Kemal hükümetini desteklediğini beyan etmişti.24

Hindista’nın büyük liderleri birçok konuşmasını Güney Afrika'da ve Tanzanya’da yapmıştır. Mesela Mahatma Gandi'nin Milli Mücadele’yi destekleyici konuşmaları çoğu zaman Güney Afrika'da iken oldu. Gandi İngiltere, Güney Afrika ve Delhi arasında mekik dokudu ve halkını öğütledi. Bunun sebebi Güney Afrika'da güçlü Osmanlı ailelerinin olması ve Türkleri destekleyen hatrı sayılır Hintli Müslümanların yaşamasıdır. Mesela 1890 yılından 1925 yıllarına kadar Güney Afrika'da aktif çalışan gazeteleri Indian Opinion neredeyse her hafta Osmanlı ve Türkiye haberlerine yer vermişti. Keza Hintli Müslüman liderlerden Dr. Muhammed Dadoo 1932 yılında Johannesburg’da yaptığı konuşmada İngilizler’den ancak Mustafa Kemal Atatürk gibi savaşarak kurtulabileceklerini söylemişti. Yani Hintlilerin Afrika'daki tesiri bilinmediği için Afrika sadece kara benizli Afrikalı olarak algılanmamalıdır. Burada yıldız teşkilatına çalışan Osmanlı istihbaratçısı Hintliler vardı. Teşkilatı Mahsusa’ya çalışan Hintli Müslümanlardan Yakup Hasan Erzurumlu, Ebubekir Efendi'nin torunu Hatice hanımla evliydi. Kısacası Hindistan’dan bahsetmek, Hintli Müslümanların Güney Afrika'daki desteklerinin önem arz etmek açısından oldukça önemlidir.

Muhammed İkbal Hindistan’da yaptığı konuşmalarda Türk ordusunun muvaffakiyetinden bahsederken Güney Afrika’da Şeyh Ahmet, Mustafa Kemal Paşa ve Osmanlı hilafeti için dua ediyordu. Onun Osmanlı Devleti’ne gönderdiği bir mektubu, Türk Milli Mücadelesi’nin Afrika’daki yansımalarının anlaşılması açısından fevkalede ehemmiyet taşır:

 

Ey aziz ve Celal sahibi Allah’ım.! Senin uĝruna cihad eden Gazi Mustafa Kemal Paşa’yı mansur ve muzaffer kıl. Kendileriyle makam-ı mualla-yı hilafeti ta’ziz te’yid eyle. Kendilerini her türlü kazadan, beladan, afetten ve nazardan koru.Ordu-yu Milliyeyi Osmani’yeyi zaferle te’yid ve ikdamını tesbit eyle.Bedr-i Müslimeyi kiram’ından Seyyid’ül Mürselin hazretlerini melaike-i mukarrebin ile teyid ve ta’ziz buyurduĝun gibi Orduyu Milliye’yeyi dahi ta’ziz ve teyid buyur. Amin.25

Esasında bu mektup Afrika’daki ezilmiş halkların ortak duygularını ifade eden bir metin olarak algılanmalıdır. Zira Güney Afrika’da Mısır’da ve Hindistan basınında çıkan haberlerin birçoğu aynı dili kullanmışlardır.  

fuat abdullah
Mustafa Kemal Atatürk’ün emrinde Çanakkale Cephesi’nde savaşan Fuat Bey.

 

Güney Afrika’da Osmanlı ordusuna ve Mustafa Kemal Paşa’nın kurtuluş mücadelesine olan desteğin daha heyecanlı olmasının başka bir nedeni daha vardır. 1863 yılından beri Güney Afrika’daki İslam okulunda hizmet eden Erzurumlu Ebubekir Efendi’nin yetiştirdiği öğrencileri ve çoçuklarının Güney Afrika Müslüman toplumundaki tesirleri devam etmekteydi. Öte yandan Ebubekir Efendi’nin bizzat torunlarından Fuat Ataullah ve Ebubekir Rüştü Ataullah Güney Afrika’dan İstanbul’a giderek Birinci Dünya Harbinde savaşmışlardı. Dolayısıyla Güney Afrika ile Osmanlı Devleti arasında münasebetleri sıcak tutacak Osmanlı aileleri vardı. Bir başka etkili unsur ise on dokuzuncu yüzyılın son çeyreğinde Güney Afrika’ya göçeden ve orada ticarette başarı sağlayan Osmanlı Yahudilerinin varlığıdır. Galanti, Franco, Benatar ve Tarika aileleri Birinci Dünya Savaşı’nda Yunanlıların İzmir’in işgalini kınamış ve protesto etmişlerdi. Haim Galanti önderliğinde toplanan Sefarad Yahudileri bu boykotlarından ötürü Güney Afrika polisi tarafından tutuklanıp uyarılmışlardı.26

boer savaşı

Boer Harbi’ne gözlemci olarak gönderilen Binbaşı Aziz Bey.

Mustafa Kemal Atatürk’ün Kurtuluş Savaşı’ndan sonra önderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti’ni de aynı şekilde destekleyen Afrika Müslümanları onu basın yoluyla takip etmeye devam etmişlerdir. Güney Afrika’nın önde gelen Müslümanlarından Dr. Muhammed Dadoo 26 Ağustos 1932 yılında Indian Views gazetesinde Mustafa Kemal Atatürk’ün reformlarını örnek alarak ülkelerini geliştirmeleri gerektiğini yazmıştı. 1960 yılında Güney Afrika’da bir çok Müslüman ailenin evinde Hicaz Demiryolu Madalyası, Osmanlı fesi veya Atatürk resmi bulunuyordu. Moritos, Madagaskar ve Komor gibi uzak coğrafyalardaki Müslümanların dahi Osmanlı Devleti’ne Cuma hutbelerinde dua ettikleri bilinmektedir.27
osmn afrikada
Güney Afrikadaki Osmanlı aileleri Türk bayrağı ile.

Sonuç

Afrika toplumlarında Birinci Dünya Savaşı’nın özellikle Anadolu topraklarında vuku bulan cephe savaşlarının takip edilmesinin sebebi General Townsend, General Hamilton veya General Kitchener gibi İngiliz komutanların 1899-1902 yılları arasında meydana gelen Güney Afrika’daki Boer Muharebesi’nde yahut Sudan’daki Mehdi İsyanı’nda bilfiil vazife almış olmalarından ileri gelir.  Bu komutanların İngiliz ve Hollandalılar arasındaki savaşta Güney Afrika’da bulunmalarının ardından Osmanlı Devleti’ne karşı Çanakkale, Kutulamare gibi cephelerde savaşmalarından ötürü Afrika basınında sürekli takip edilmişlerdi. Fakat daha önemli sebebi Güney Afrika Müslümanlarının muhabbet besledikleri Osmanlı ordusuna destek olmalarıdır. Birinci Dünya Savaşı devam ederken dahi Güney Afrika’da dört ayrı mahalde Osmanlı ordusuna dua eden hatrı sayılır alimler vardı. Osmanlı desteğinden ötürü bu camilerin ikisinin isminin Nurul Hamidiye, birinin Mescid’ul Nurul Osman ve birinin Mescid’ul Aziz olarak anılmaları Afrika’nın en ücra köşesinde Osmanlı hilafetinin nüfuzunu ortaya koyar. Bu köklü ilişkilere binaen Afrika’nın diğer ülkelerinde olduğu gibi Güney Afrika’da da Kurtuluş Savaşına ve kurulan yeni Türkiye Cumhuriyeti’ne Güney Afrika’dan destek olunmuştu. Bu sebeple coğrafik  olarak uzak olsa da Anadolu’daki Milli Mücadele Afrikalıların yakinen takip etmiş oldukları bir muharebeler bütünüdür.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Dipnotlar

1McCarthy, Justin. 1997. The Ottoman Turks: an introductory history to 1923. London: Longman.

2National Archives of South Africa, PM 4/20/1914 European War. Affairs of Turkey Consulate Cape Town, Ludwig Wener. 1914

3Güney Afrika Milli Arşivi  GG 6979/128/24war 1914 - 1915. Prisoners-Of-War. Reciprocal Exchange of Civilians 1915 1917 GG 6979/128/26 war 1914 - 1916. Prisoners-Of-War. British Prisoners-Of-War in 1915 Jus 234 3/302/16 Late Ottoman, Consul General Remzi Bey 1916

4Agy, GG 1021 20/512 Consuls-Turkey. Appointment of Renz Bey as Consul-General at 1914: GG 1021 20/532 Consuls. States That King's Exequatur Empowering Renzi Bey to Act as 1914: GG 1023 20/646 Consuls: Turkey. Death of Renzi Bey, Late Consul-General at 1916: Gg 1024 20/674 Consuls: Turkey. Death of Renzi Bey Late Consul-General at 1916: GG 1024 20/679 Consuls: Turkey. Death of Renzi Bey Late Consul-General at 1916: GG 1192 28/599 Enquiry Regarding the Present Circumstances of Madam Helena Remzi 1928 LTG 167 Des 73 1907 Inclusion of Mohammedan Subjects of the Turkish Empire in The Definition of the Term Asiatic Law Amendment Ordinance of 1906 CES 167 Es70/3788/14 Salamon, Joseph. Turkish Enemy Subject Portuguese West Africa. 1916

5Agy, AMPT Pubs 469 Cd8325 The Treatment of Armenians in The Ottoman Empire 1915 - 1916. CES 166 Es70/3780/14 Aprahamian, Mr. (Armenian) Application to Enter the Union. 1916: Bts 2/1/143 Ln 20/3 Repatriation + Deportations Russian + Armenian Refugees Assyrian, 0000

6Agy, GG 6869/111/10 War 1914 - 1917. Turkey. Reported Massacres and Expulsion of Jews 1914 -1917

7Justin McCarthy, Muslims and Minorities: the population of Ottoman Anatolia and the end of the empire. New York: New York University Press: 1983, s. 31: Bernard Lewis. The emergence of modern Turkey. London: Issued under the auspices of the Royal Institute of International Affairs [by] Oxford University Press. 1968, 1.bs, s. 235.

8National Archives of South Africa, GG 686 9/111/9              War 1914-1917 Turkey. Flying of Turkish Flag on Mahomedan Mosques 1917

9Agy, GG 686 9/111/8 War 1914 - 1916. Turkey. Revolt of Arabs Against Turkish Rule in 1916

10 Agy, GG 686 9/111/9 War 1914 - 1917. Turkey. Flying of Turkish Flag On Mahomedan Mosques 1917

11The Uganda Herald, 16 Nisan 1915, “The Dilemma of Turkey, Lads as Soldiers, Mine-sweeping operation” s. 7

12The Rhodesia Herald, 19 Ekim 1919 “Situation in Turkey” s. 22

13The Uganda Herald, 26 November 1920, “Serious Situation in Near East, s. 5

14The Uganda Herald, 22 Temmuz 1921 “Absurd Conditions Nullify Meeting with Mustapha” s. 1

15The Bulawayo Chronicle, 24 Eylül 1921 “Greek Retreat Confirmed in Anatolia”  s. 7

16The Beira News, 30 Eylül 1921, “Ghazi Mustapha Kemal; his vow against the Greeks” s. 3

17The Uganda Herald, 6 Ekim 1922 “Later News” s. 3

18The Rhodesia Herald, 22 Eylül 1922, “Smyrna Ablaze” s. 23

19The Uganda Herald, 1 Aralık 1922, “Sultan to be Prosecuted” s. 3

20Indian Opinion, 16 Aralık 1921, “Caliphate and Gandhi” s.8

21The Bulawayo Chronicle, 23 Eylül 1922, “Turk Objective, New Task to be assigned with Turkey” s.6

22Livingstone Mail, published as Livingstone Mail. September 21, 1922, “Mustapha Kemal Pasha, The Man ” s. 5

23The Rhodesia Herald, 8 September 1922, Victorious Turks, your first object to rich the Sea, s.7

24Artuç, Nevzat. 2013. İttihat ve Terakki'nin İttihad-i İslâm siyaseti çerçevesinde İttihatçı-Senûsî ilişkileri (1908-1918). İstanbul : Bilge Kültür Sanat

25CDA. HR. İM., 41/ 1 , Miladi, 05/02/1922

27Gençoğlu, Halim. 2018. Ottoman traces in Southern Africa: the impact of Turkish emissaries and Muslim theologians. Osmanbey, İstanbul : Libra Kitapçılık ve Yayıncılık

[27] Gençoğlu, Halim. 2018. Güney Afrika'da zaman ve mekân: Ümit Burnu'nun umudu Osmanlılar. Osmanbey, İstanbul : Libra Kitapçılık ve Yayıncılık

 

 

Kaynakça

Güney Afrika Milli Arşivi,

GG 6869/111/10 War 1914 - 1917. Turkey. Reported Massacres and Expulsion of Jews 1914 -1917

GG 686 9/111/8 War 1914 - 1916. Turkey. Revolt of Arabs Against Turkish Rule in 1916

GG 686 9/111/9 War 1914 - 1917. Turkey. Flying of Turkish Flag On Mahomedan Mosques 1917

GG 6979/128/24war 1914 - 1915. Prisoners-Of-War. Reciprocal Exchange of Civilians 1915 1917

GG 6979/128/26 war 1914 - 1916. Prisoners-Of-War. British Prisoners-Of-War in 1915

GG 1021 20/512 Consuls-Turkey. Appointment of Renz Bey as Consul-General at 1914

GG 1021 20/532 Consuls. States That King's Exequatur Empowering Renzi Bey to Act as 1914

GG 1023 20/646 Consuls: Turkey. Death of Renzi Bey, Late Consul-General at 1916

GG 1024 20/674 Consuls: Turkey. Death of Renzi Bey Late Consul-General at 1916

GG 1024 20/679 Consuls: Turkey. Death of Renzi Bey Late Consul-General at 1916

GG 1192 28/599 Enquiry Regarding the Present Circumstances of Madam Helena Remzi 1928

CES 167 Es70/3788/14 Salamon, Joseph. Turkish Enemy Subject Portuguese West Africa. 1916

CES 166 ES70/3780/14 Aprahamian, Mr. (Armenian) Application to Enter the Union. 1916:

BTS 2/1/143 Ln 20/3 Repatriation + Deportations Russian + Armenian Refugees Assyrian, 0000

PM 4/20/1914 European War. Affairs of Turkey Consulate Cape Town, Ludwig Wener. 1914

JUS 234 3/302/16 Late Ottoman, Consul General Remzi Bey 1916

AMPT Pubs 469 Cd8325 The Treatment of Armenians in The Ottoman Empire 1915 - 1916.

LTG 167 Des 73 1907 Inclusion of Mohammedan Subjects of the Turkish Empire in The Definition of the Term Asiatic Law Amendment Ordinance of 1906

Osmanlı Arşivi

CDA. HR. İM., 41/ 1 , Miladi, 05/02/1922

Gazeteler

The Uganda Herald, 26 November 1920

The Uganda Herald, 22 Temmuz 1921

The Uganda Herald, 1 Aralık 1922

The Uganda Herald, 6 Ekim 1922

The Bulawayo Chronicle, 24 Eylül 1921

The Beira News, 30 Eylül 1921

The Rhodesia Herald, 22 Eylül 1922

The Rhodesia Herald, 8 September 1922

The Rhodesia Herald, 19 Ekim 1919

The Bulawayo Chronicle, 23 Eylül 1922

The Uganda Herald, 16 Nisan 1915

Livingstone Mail. 21 Eylül 1922

Indian Opinion, 16 Aralık 1921

Kitaplar

Artuç, Nevzat. 2013. İttihat ve Terakki'nin İttihad-i İslâm siyaseti çerçevesinde İttihatçı-Senûsî ilişkileri (1908-1918). İstanbul : Bilge Kültür Sanat

Gençoğlu, Halim. 2018. Ottoman traces in Southern Africa: the impact of Turkish emissaries and Muslim theologians. Osmanbey, İstanbul : Libra Kitapçılık ve Yayıncılık

Gençoğlu, Halim. 2018. Güney Afrika'da zaman ve mekân: Ümit Burnu'nun umudu Osmanlılar. Osmanbey, İstanbul : Libra Kitapçılık ve Yayıncılık

McCarthy, Justin. 1997. The Ottoman Turks: an introductory history to 1923. London: Longman.

McCarthy, Justin, 1983, Muslims and Minorities: the population of Ottoman Anatolia and the end of the empire. New York: New York University Press

Lewis. Bernard, 1968, The emergence of modern Turkey. London: Issued under the auspices of the Royal Institute of International Affairs [by] Oxford University Press.

 

DİĞER MAKALELER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun