Zeyrek Camii

Zeyrek Camii
  • Önem : İstanbul'un fethinin ardından camiye dönüştürülen kilise
  • Yapılış Tarihi : 1124
  • Mimarı : Nikeforos

İstanbul’un fethinin ardından Fatih Sultan Mehmed döneminde kiliseden çevrilen camiler arasında yer alan Zeyrek Kilise Camii, Bizans dönemine ait Pantokrator Manastırı’nın kiliselerinden meydana gelmektedir. Camiyi oluşturan birbirine bitişik üç kilisenin Bizans devrindeki isimleri Evrenin Hâkimi İsa Mesih (Hristos Pantokrator), Başmelek Mikhail (Arhangelos Mikhail) ve Şefkatli Meryem Ana’dır (Theotokos Elaiusa). Manastır İmparator II. Ioannes Komnenos’un eşi, Macar Kralı Laszlo’nun kızı Eirene tarafından 1124 yılı civarında inşa edilmeye başlandı. Mimarlığını Nikeforos’un üstlendiği yapıların bünyesinde ayrıca yatakhane, hastane, kütüphane, yaşlılar yurdu ve eczane mevcuttu. Buradaki hastanenin başhekimliğini bir Türk’ün yaptığı kaynaklarda belirtilmektedir. Fethin ardından Pantokrator Manastırı bir medrese haline getirildi ve yapı İstanbul’un Osmanlı dönemine ait ilk eğitim kurumu oldu. Medresenin müderrislerinden Zeyrek lakaplı Molla Mehmed Efendi yapının Osmanlı dönemindeki isminin kaynağıdır.

Kiliseden camiye dönüştürülmesinin ardından Osmanlı devri boyunca kullanılan ve korunan yapı1766 depreminde büyük zarar gördü, III. Mustafa döneminde yapılan esaslı onarımla bugünkü halini aldı. Onarımlar sırasında yapının bütün kalem işi bezemelerinin dönemin beğenisine göre yenilenmiş olduğu anlaşılmaktadır. Osmanlı barok süslemelerinin kompozisyon ve işçilik bakımından başarılı örneğinin yanı sıra duvarların alt kısmı boyunca görülen mermer taklidi düzenlemeler ayrıca dikkat çekici durumdadır. Caminin XIX. yüzyılın sonlarına doğru tekrar ele alındığı, özellikle gri siyah renklerin hâkim olduğu çok nitelikli sayılmayan bir kalem işiyle bezendiği anlaşılmaktadır. Bu son dönem onarımlarıyla ilgili Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde bazı belgeler bulunmaktadır. XX. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren ilgi gösterilmeyen yapı hızla harap olmuş, 1953 ve 1966 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü bazı onarım çabaları göstermişse de daha çok güneydeki yapıya müdahale edilmiştir. 1990’larda başlayan son restorasyona da aynı bölümden başlanmış, fakat değişik sebeplerle tamamlanamamıştır. 2010 yılından bu yana yapı hazırlanan restorasyon projeleri doğrultusunda İstanbul Büyükşehir Belediyesi’nin maddi desteği ve bilim kurulunun katkılarıyla kapsamlı bir şekilde restore edilmektedir.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Hayri Fehmi Yılmaz, Zeyrek Kilise Camii, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.44, 2013

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun