Zekai Dede Efendi

Zekai Dede Efendi
  • Meslek : Türk musiki bestekarı, Müzik Hocası
  • Doğum : 1824-25? - İstanbul, Eyüp
  • Ölüm : 24 Kasım 1897 – İstanbul, Eyüp
  • Ebeveynler : Süleyman Hikmeti Efendi, Zineti Hanım
  • Çocukları : Ahmet Irsoy
  • Başlıca Eserleri : Suzidil, Uşşak İlahisi, Acem-aşiran, Suzinak, Hisar-buselik, Hüseyni

İlk eğitimini Lalizade Seyyid Abdülbaki Efendi İbtidai Mektebi’nde yaptıktan sonra amcası hafız İbrahim Zühdi Efendi’nin yanında hıfza başlayan Zekai Dedei, bir taraftan da babasından hat dersleri aldı. On dokuz yaşında hafızlığını bitirdiğinde babasından da hat icazeti aldı, ayrıca Balçıklı Hoca Ali Efendi’den Arapça ve mantık okuduğu sırada Eyyubi Şahinbeyzade Mehmed Bey’den ilk musiki derslerini alarak meşke başladı. Bu arada Mısırlı Mustafa Fazıl Bey’in Eyüp Bahariye’deki konağına musiki muallimi oldu ve onunla birlikte Mısır’a gitti. Bir ara İstanbul’a geldiyse de tekrar Mısır’a dönerek Fazıl Bey’in ölümüne kadar maiyetinden hiç ayrılmadı. Mihrişah Valide Sultan ve Şah Sultan İbtidai mekteplerinin sülüs ve nesih hattı muallimliğiyle görevlendirildi ve hayatının sonuna kadar bu göreve devam eden Zekai Dede, seyrüsülukünü tamamlayıp Mevlevi oldu. Zekai Dede’ye “dedelik” unvanı tarikat çilesini doldurmadan kudümzenbaşılık dolayısıyla verildi. Dini ve din dışı musiki sahalarında bestelediği pek çok eserle Türk musikisi bestekarları arasında önemli bir yer edinen Zekai Dede, yetiştirdiği talebeler vasıtasıyla zengin bir repertuvarın günümüze ulaşmasında köprü vazifesi gördü.

Musikiye dair ilk derslerinin ardından bir yıl içerisinde on civarında fasıl geçmesinin yanı sıra bazı şarkı ve ilahiler bestelemeye başladı. Zekai Dede Dellalzade İsmail Efendi ve Sermüezzin Rifat Bey’den faydalandığı gibi, Kahire’de bulunduğu sırada ünlü müzisyen Şeyh Muhammed Şehabeddin ile görüşerek ondan Arap musikisinin özelliklerini öğrenme imkanı buldu. Eserlerinde klasik üslubun ifade özelliklerinin kuvvetle hissedildiği Zekai Dede Hamamizade İsmail Dede Efendi’den sonra 19.yüzyılın en büyük bestekarı kabul edilmektedir. Geniş bir form çerçevesinde şekillenen eserlerindeki makam zenginliği onun özelliklerindendir. Dini ve mistik özelliklerin ön planda tutulduğu eserlerinin toplam 500 civarında olduğu söylenirse de bunlardan ancak 300’e yakın eseri günümüze ulaşabildi. Bestelediği beş Mevlevi ayiniyle Mevlevi musikisi repertuvarına hocası İsmail Dede Efendi’den sonra en çok ayin kazandıran bestekar olan Zekai Dede, birçok eserini Eyüp’teki evi ile Darüşşafaka Mektebi arasında yürüdüğü zamanlarda bestelediğini oğlu aktarmaktadır. Türk musikisi tarihinde “hoca” unvanı ile anılan pek az kişiden biridir ve en önemli özelliklerinden biri musiki hocalığı olup; onun bilhassa Darüşşafaka’daki meşkleri çok önemlidir.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Özcan, Nuri, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2013, cilt 44, sayfa: 195/196

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun