Zazalar

  • Önem : Türkiye’nin doğu ve güneydoğu bölgelerinde yaşayan etnik grup

Anadolu’nun en eski etnik gruplarından olan ve arkaik İran dillerinden birini konuşan Zazalar İran’dan bilinmeyen bir tarihte göç ederek Murat, Yukarı Fırat ve Dicle nehir vadilerinde yerleşti. Zaza ismi bölgesel olarak Dımılî, Kırd ve Kırmanç şeklinde de kullanıldı. Kürtler arasına karışan Zazalar’ın zamanla Kürt olarak adlandırıldığı genel kabul gördü. Antropolojik veriler Zazalar’ın İranî kökenden geldiğini ve dillerinin Kuzeybatı İranî dillerin Gorânî grubundan Zazakî/Dımılkî olduğunu ortaya koyar. Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İranî diller grubunun Kuzeybatı İranî diller kolunda yer alan bağımsız bir dildir. Zazalar Müslüman olmakla birlikte bölgesel olarak farklı mezheplerdendirler. Yöreden yöreye Şâfiî mezhebi, Hanefî mezhebi ve Alevîlik mezhebinin özelliklerinin Zazalar’ın yaşam tarzlarına, dillerine, edebiyatlarına, gelenek ve göreneklerine yansıdığı görülür. Geçmişteki göçebe aşiret yapısının günümüzde kalmadığı görülür. Zaza toplumu modernleşmenin etkisiyle gelenek ve toplumsal kurumlarındaki değişime maruz kalsa da kısmen varlığını korumaktadır.

Kökenleri hakkında pek çok tez ortaya atılmış olan Zaza etnik grubunun kökenine ışık tutacak en iyi bilgi kaynaklarından biri ise edebiyattır. 19. yüzyıla kadar sözlü gelenekle devam eden Zaza edebiyatında yazılı eserler bu yüzyılda ortaya kondu. Arap harfli Zazaca ile yazılan ilk eserde Alevî inanç ve sosyal yapısına dair bilgiler keşfedildi. Diyarbakır’da bulunan bu eserin 1798-1831 yılları arasında kaleme alındığı düşünülür. İlk basılı Zazaca eser, Mele Ehmedi Hasi’ye aittir. Bu eser Arap harfli Zazaca ile yazılan ve Diyarbakır’da yayımlanan mevlididir. Bir diğer Zazaca mevlid, Osman Efendiyo Babıj tarafından Siverek’te yazılıp Şam’da yayımlandı. Cumhuriyet döneminde siyasî şartlar ve dil politikaları sonucunda bu dile yayın yasağı getirildi. Bu yasak nedeniyle 1990’ların sonuna kadar kitap ve dergi yayımcılığı durduruldu. Zazalar ise dillerini ve kültürlerini özellikle dergiler ve kitaplar yoluyla Avrupa’ya göç ederken beraberlerinde taşıdılar.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Alanoğlu, Murat, Zazalar, Diyanet İslam Ansiklopedisi,  2016, c. Ek-2, sf. 696-698

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun