Uygur Devleti

  • Önem : 742 - 840 yıllar arasında varlığını sürdüren Türk Kağanlığı
  • Kuruluş Tarihi : 745
  • Yıkılış Tarihi : 840

Türklerin en eski boylarından biri olan Uygurların tarihi, en eski dönemlerdeki Türklerin tarihi ile iç içedir. Şu anda Uygurların yaşamakta oldukları Uygur bölgesi (Doğu Türkistan) Türklerin en eski anayurtlarından biridir ve aynı zamanda Türk kültürünün de en eski ve en zengin bölgelerinden biridir. Uygur adı Türkçe kaynaklarda, ilk defa 716 yılındaki olaylar sırasında, Orhon yazıtlarında Uygur İlteberi'nin ismi vasıtasıyla zikredildi. Uygur'un manasının "şahin gibi hızla hücum eden, orman halkı", "çukur" anlamlarında olduğu söylenir. Uygurların kökeni Töleslere, Töleslerin ise Hunlara dayanır. Hun İmparatorluğunun parçalanmasından sonra pek çok Türk boyu, varlıklarını devam ettirebilmek için birer federasyon (Boylar Birliği) oluşturdular. Töles boyları bunun en ünlülerinden biriydi. Pek çok Türk boylarından oluşan bu Töles Boylar Birliği, Hunların evlatları olarak varlıklarını başarıyla korudu. Bu boyların en büyük başarısı ise Göktürk ve Uygur hakanlıklarını kurmuş olmasıydı. Hunlar'dan sonra Türk boylarını bir araya getirerek Türk adı ile Göktürk Hakanlığı'nı kuran, Bumin Han oldu. Uygurların bu Göktürk Devleti bünyesinde yer aldı. 745 yıllarda Göktürk Devleti'ni yıkan Uygurlar, merkezi Ötüken'de olan bir devlet kurdular. Devletin başkenti Ordu-Balık idi. Devletin kurucusu Kutlu Bilge Kül Kağan kısa sürede toprakları genişletti ve devletin tanınmasını sağladı. Onun ölümü üzerine oğlu Moyen Çor kağan oldu. O, kendisine muhalefet eden Karlukları, Çu ve Talas bölgesinde oturan Türgileri itaat altına alarak Uygur devletinin sınırlarını Sir Derya Nehri boylarına kadar genişletti.

Selenga, Orhun ve Tola ırmakları havzalarından Baykal gölünün güneyindeki bozkırlara kadar uzanan geniş sahada yaşayan Uygurların kağanı Moyen Çor Kağan, 755 yılına gelindiğinde Kuzeybatı Mançurya’daki Tatarları, Kırgızları, Bolçu/Urungu Nehri çevresindeki Karlukları, Basmılları ve Türgileri itaat altına alarak Uygur ülkesini düzenli ve ahenkli bir hale getirdi. Uygur Devleti’ni çok güçlü bir hale getiren Moyen Çor Kağan, 759 yılında ölünce yerine oğlu Bögü, kağan oldu. 824 yılında Uygur tahtına Hazer Tegin kağan oldu. Bu dönem içinde devlet ve millet içinde huzursuzluklar başladı ve düzen bir türlü sağlanamadı. 840 yılında kağanlık otağı dahil başkent Balasagun bütünüyle Kırgızların eline geçti ve I. Uygur Kağanlığı yıkıldı. Uygur Kağanlığı’nın taht kavgalarıyla zayıfladığı dönemde Pan-tigin, Karaehir’de Batı Uygur Devleti’ni kurdu. Koçu/Turfan bölgesindeki Uygurlar da bu devlete bağlı olarak yaşadılar. Uygur boylarından bir kısmı da batıya giderek Bebalık, Turfan, Hoço ve Kagar taraflarına yerleştiler.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Öğer, Adem, Uygur Efsaneleri Üzerine Bir Araştırma (İnceleme ve Metinler), 2008

Abudukelimı, Bumairimu, Uygur Türklerinin Dini İnanışları, 2006

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun