Tezhip

El yazmalarında, kitap, levha ve birkaç kağıdın üst üste konarak yapıştırılıp kullanıldığı kalın muvakka kağıtlarının bezenmesinde altın varak başta olmak üzere çeşitli renklerin kullanılarak oluşturulduğu süsleme sanatıdır. Kelime anlamı olarak ‘’altınlamak’’ demektir ve kitap sanatlarının ayrılmaz bir parçasıdır.Bu işi yapanlara müzehhib adı verilmiştir

TEZHİP NASIL YAPILIR?

Tezhip sanatı sekiz evrede tamamlanır; ilk olarak müzehhib çalışacağı kompozisyonu bir kağıda eskiz olarak çizer. Çizilen desen pul iğnesi ile delinerek üst üste konan kağıtlara kalıbı çıkartılır. Eğer zemin açık bir renk olacaksa kömür tozu, koyu bir renk olacaksa tebeşir tozu tamponla zemine geçirilir. Kömür yahut tebeşir tozunun oluşturduğu desen açık renk boya ve ince fırça ile çizilerek sabit hale getirildikten sonra kalan toz temizlenir. Bundan sonra altın yaldızlar sürülür ve zermühre ile parlatılır. Oluşturulan motifler uygun görülen renklerle boyanır. Fırçanın en ince numarasıyla tahrirler çekilir. Zemine dolgu rengi atılır. Son olarak motifler üzerinde detaylı çalışarak zenginleştirilir ve böyle tezhip tamamlanır. 

TEZHİP SANATININ ÖZELLİKLERİ

Bu sanatın temelinde deseni oluşturan motif yer almaktadır. Tezhipte kullanılan motifler diğer süsleme sanatlarına göre daha küçük, sade ama muntazam işçilik gerektirir. Seçtiği modeli müzehhip çoğu zaman kendi yorumuyla şekillendirir ve böylece üsluplaştırma denilen kavram ortaya çıkar. Bunu diğer adıyla anacak olursak motif ustası tarafından stilize edilir.Motiflerde kullanılan çoğu rengin bir anlamı bulunmaktadır. Mavi renk gökyüzünü ve kainatı, altın varak güneşi simgelerken; oluşturulmuş motifin ulama tekrarı gece ve gündüzü yani dünyanın devinimini sembolize etmektedir.Tezhip sanatındaki motifler belli gruplara ayrılmıştır. Bunlardan ilki Hatayi Grubudur. Bu motifler içerisine, doğadaki görünümleriyle stilize edilmiş bitkisel kompozisyonlar yer almaktadır. Yaprak, penç, goncagül, ve hatayi çiçekleri örnek verilebilir. Bitkisel çıkışlı motiflerin bir kısmı çiçeklerin dış görünüşlerinin kısmen stilize edilmesiyle ortaya çıkmıştır. Karanfil, lale, gül, siklamen ve menekşe hatayi grubuna göre daha az stilize edildiği için adlarını oldukları gibi korumuşlardır. Bu çeiçekleri dalında yaprağı ile tezhip desenlerine sokan müzehhip Kara Memi, stilize ettiği bu yorumuyla 16.yy.’da yeni bir anlayış başlatmıştır.Bitkisel kompozisyonlardan sonra hayvani çıkışlı kompozisyonlar görülür ve bu motif grubu ikiye ayrılır. İlki fantastik hayvan motifleridir. Bunlara örnek simurg (zümrüdüanka), ejder ve ejder atıdır. Diğeri ise gerçekte var olan geyik, ceylan, aslan, pars, tavşan, kuş, balık ve leylak gibi hayvanlardır. Yalnız bu hayvan figürleri stilize edilsede kimliğini ve adını korumaktadır.İran ve Orta Asya süsleme sanatlarında çok kullanılana bu motifler kendini en çok Osmanlı döneminde kitap sanatlarında göstermektedir. Minyatürlerde yahut yazısız pano biçimindeki halkari ve rugani desenlerde yer almıştır. Minhani ve rumi motiflerin de hayvanların stilize edilmiş bir şekli olduğu düşünülmektedir. Buna göre rumi motifi, kuşun kanadını, muhtelif hayvanların kaslı kol ve bacaklarını; rumi kompozisyonları ise bu hayvanların boğuşma sahnelerinin yorumu şeklindedir.Tezhip sanatında karşılaşılan diğer bir motif ise buluttur. Çin sanatından geldiği için adına Çin Bulutu da denmektedir. Orta Asya’da ejderhanın ağzından çıkan öfke ve gazabın sembolü olarak kullanılmıştır. Türk sanatında ise gökyüzü düşünülerek çizilmektedir. Çintemani motifinin ise çeşitli stilize halleri bulunmakta olup Osmanlı devletinde güç ve saltanat sembolü olarak kabul görmüştür. Tezhip sanatında kullanılan desenler ise üç başlık altında toplanmaktadır; bunlardan ilki pano özelliği taşıyan desenler, ulama (raport) desenler ve geometrik desenlerdir.12.yy.’dan itibaren 14.yy.’a gelene kadar İslam ülkelerinde bitkisel motiflerin yerini geometrik motifler almıştır. Tasarımları ise iki boyutlu geometri kurallarına göre uygulanmakta pergel ve cetvel yardımıyla tam bir simetrik motif oluşturulmaktaydı.

TEZHİP SANATINDAN ÖRNEKLER

Mimaride de karşımıza çıkan tezhip sanatının en güzel örneklerinden olan Beyşehir Eşrefoğlu Camii günümüze de kalabilmiş örneklerini sunmaktadır.Konya Yusuf Ağa Kütüphanesinde 18.yy.’a ait bir el yazma örneği, Mevlana Müzesinde 19.yy.’a tarihlenen Divan-ı Kebir’den bir örnek bulunmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesinde de çeşitli örnekler yer alırken sadece yurt içinde değil yurt dışındaki müzelerde de bulunan eserlemiz mevcuttur

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Ataberk, Ö.Faruk, Türk İslam Süsleme Sanatları, Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 2011

Barışta, H.Öcrün, Türk El Sanatları, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 1998

Birol, A.İnci, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2012, cilt 41

Uslucan, Fikret, Hat, Tezhip ve Cilt Terimleri Sözlükleri, 2009

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun