Şeyh Said

Şeyh Said
  • Önem : Doğu Anadolu’da meydana gelen isyanın lideri.
  • Doğum : 1865 - Elazığ, Palu
  • Ölüm : 29 Haziran 1925 - Diyarbakır

Nakşibendi Hâlidi şeyhi ve Doğu Anadolu’da meydana gelen isyanın lideri olan Şeyh Said Elazığ Palu’da dünyaya geldi. Doğu Anadolu’da yaşayan Zaza aşiretlerden birine mensup olup Nakşibendî tarikatının Hâlidiyye koluna mensup Palulu Şeyh Ali Sebtî’nin torunudur. İslami ilimlerle ilgilenen Şeyh Said, Palu ve Hınıs’ta bazı medreseler kurdu; bu medreselerin müderrisi ve Nakşibendî tarikatının Palevî kolunun şeyhi olarak ün kazandı. Ayrıca çevredeki aşiretler tarafından dini ve sosyal konularda kanaat önderi sayıldı. Bölgenin geleneksel yapısı içinde sözü geçen, fetvalarına başvurulan, tarikat geleneği içinde saygı duyulan etkin bir kişiliğe sahipti. Cumhuriyet döneminde merkezi otoritenin sağlanma isteği ve modern inkılaplar yapma arzusu merkezde ve taşrada hem taraftar hem de muhalifler oluşturdu. Bir yandan eski imtiyazını kaybetme endişesi taşıyan yerel yapılar, diğer taraftan da hilafetin kaldırılmasının getirdiği olumsuz yankı, Anadolu’nun farklı noktalarında olduğu gibi Doğu’da da tepkilere neden oldu. 13 Şubat 1925 tarihinde başlayan Şeyh Said isyanı, Türkiye’nin iç siyasî yapılanması yanında uluslararası ilişkilerine de yansıyacak sonuçlar doğurdu.

İsyanın çıkması ve gelişmesi dönemin karmaşık iç ve dış problemleriyle paralellik arz ettiğinden bugüne kadar gerçek sebepleri karanlıkta kaldı. İsyanı dini, siyasi, milli ve iktisadi sebeplere bağlayanlar olduğu gibi doğrudan dış unsurların ve özellikle İngilizlerin etkisiyle meydana geldiğini ileri sürenler de oldu. Bununla ilgili iki iddia güçlü bir şekilde günümüze ulaştı. I. Dünya Savaşı’nda Musul civarında Türklere karşı savaşmış olan bazı Nestûrîler savaştan sonra Irakta kaldı. Savaştan sonra ise eski yerlerine dönmek istemeleri Ankara hükümeti tarafından kabul edilmedi ve üzerlerine birlikler gönderildi. Bu sırada bazı Kürt subaylar karşı tarafa geçti ve Albay Hâlid Bey yakalanarak tutuklandı. Ancak bölgedeki bazı Kürt ağaları tarafından kurtarıldı ve hepsi birden Şeyh Said’e sığındı. Diğer bir görüşe göre ise Cibranlı Albay Halit Bey’in içinde bulunduğu “Azadi” örgütünün Şeyh Said ile yürüttüğü ayrılıkçı faaliyetlerdi. Şeyh Said tarafından Emîrü’l-mücâhidîn Muhammed Saîd en-Nakşibendî” imzası ile yayımlanan bildirilerde merkezî hükümete eleştiriler yöneltildi ve isyan için gerekçeler sıralanarak isyan başlatıldı. Hükümetin askeri müdahalesi sonuç verdi. 15 Nisan’da Çarınçur köyünde yakalanan Şeyh Said ile 46 arkadaşı 29 Haziran 1925 tarihinde idam edildi.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Zekeriya Kurşun, Şeyh Said, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, EK-2, sf.566-568, 2016

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun