Şemseddin Halîlî

  • Meslek : Ünlü astronom ve matematikçi.
  • Ölüm : 1397

Hayatı hakkında az bilgi olan Halîlî’nin Şam’da yaşadığı, Emeviyye Camii’nde müezzinlik ve muvakkitlik yaptığı ve bir süre İbnü’ş-Şâtır ile birlikte çalıştığı bilinir. Halîlî’nin şöhreti, başlıca eseri olan ve İslâm astronomisinde küresel astronominin matematiksel çözümü için zirve sayılan vakit tayinine ilişkin cetvellerinden kaynaklanır. Kahire, İstanbul ve Şam gibi büyük şehirlerde yüzyıllar boyunca kullanılan bu cetveller dizisinde; Şam enlemi için güneşe göre vakti ve namaz vakitlerini gösteren cetveller, bütün enlemler için güneşe göre vakit tayininde yardımcı fonksiyonlara dair cetveller, bütün enlemler için küresel astronomi problemlerini çözmek üzere hazırlanmış yardımcı fonksiyonlara dair cetveller, coğrafî enlem ve boylamın bir fonksiyonu olarak kıbleyi gösteren bir cetvel ile ayın ekliptik koordinatlarını ekvatoral koordinatlara dönüştürmek için hazırlanmış cetveller yer alır. Bunlardan birinci ve ikinci türler, Mısırlı astronom Ebü’l-Hasan İbn Yûnus’un küresel astronomi tablolarına benzer. Halîlî’nin bu cetvelleri çağdaşı Muhammed b. Ahmed el-Mizzî’ninkileri yeniden düzenlemek amacıyla hazırladığı anlaşılır.

Üçüncü tür cetveller namaz vakitlerinin tespitine yardımcı olacak şekilde tanzim edilir ve güneşin meridyen yüksekliğiyle bu yüksekliğine bağlı azimutunu verir. Günün belirli bir vaktinde güneşin boylamının ve herhangi bir enlem için ölçülmüş saat açısının kolaylıkla bulunması hususunda kullanılır. Dördüncü tür, küresel astronomi problemlerini çözmek amacıyla hazırlanıp, küresel üçgenlerde kosinüs kaidesinin kullanımını içerir. Beşinci tür cetvel Orta çağ İslâm astronomi ve trigonometrisinin en önemli problemlerinden biri olan kıble tayinine, sonuncu cetveller ise hilâl ölçümlerini kolaylaştırmak amacıyla ayın ekliptik koordinatlarının ekvatoral koordinatlara dönüştürülmesine ilişkindir. Bu cetvellerden Şam’ın enlemine göre vakit tayini için hazırlanmış olanı Cedvelü fażli’d-dâʾir ve ʿameli’l-leyl ve’n-nehâr adını taşır, el-Cedvelü’l-âfâḳī isimli cetvelin ise hangisi olduğu bilinmemektedir. Halîlî’nin bu cetvellerden başka çeşitli trigonometrik kadranlar hakkında Risâle fi’l-ʿamel bi’l-murabbaʿ, Risâle fi’l-ʿamel bi’l-ceybi’l-ġāʾib ve en-Nücûmü’z-zâhire adlarını taşıyan üç risâlesi bulunmaktadır. Araştırmacı David A. King, bunların ilkinin Halîlî’ye nisbetinin kesin, ikincisinin muhtemel olduğunu söyler, üçüncüsününse Halîlî ile birlikte Abdülazîz b. Muhammed el-Vefâî adlı daha sonra yaşamış Mısırlı bir astronoma da nisbet edildiğini belirtir. 
 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Unat, Yavuz, Şemseddin Halîlî, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1997, Cilt: 15, syf: 332

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun