Sarı Saltuk

  • Kişiliği : Anadolu ve Balkanlar’ın Türkleşip Müslümanlaşmasındaki etkisiyle adı etrafında menkıbeler oluşmuş bir alperen.
  • Ölüm : 1297-98(?)

Anadolu ve Rumeli’nin Türkleşip İslâmlaşmasında etkin rol oynayan Sarı Saltuk’un bu yönü mitolojik kimliğinin gölgesinde kaldı. Mücahid-gazi, gazi-derviş, alp-eren, mübarek zat, ermiş gibi sıfatlarla anılan Sarı Saltuk Sünnî, Alevî ve Bektaşî çevrelerince farklı yönleriyle benimsenmiş önemli bir isimdi. Hayatından daha çok menâkıbnâme türündeki eserlerde bahsedildi. Hakkında kaleme alınmış müstakil eserlerin en önemlisi Cem Sultan’ın, onun türbesini ziyaret edip menakıbını dinledikten sonra Ebülhayr Rûmî’ye yazdırdığı Saltuknâme’dir. Dobruca’da iki kasabada otuz kırk obalık bir nüfus oluşturan Türk gruplarına Sarı Saltuk liderlik yaptı, ancak Bulgar beylerinin bölgede güç kazanmasıyla birlikte bunlar Batı Anadolu’ya geçerek Karesi’ye yerleşti. Ölümüne kadar burada yaşadı. Dobruca halkı Sarı Saltuk’un vefatından sonra dinleri dâhil bütün kimliklerini kaybetti. Bunlar kendilerini Dobruca’ya yollayan İzzeddin Keykâvus’un isminden dolayı Gagavuz adını alan topluluk olup halen bir kısmı Dobruca’da, Varna’nın kuzeyindeki bazı köylerde ve daha çok Moldova Cumhuriyeti’nde yaşamaktadır.

Çoğu kaynakta menkıbevî yönüyle anılan Sarı Saltuk kâfirlerin konuştuğu dilleri ve dinlerini iyi bildiğinden kendini gizleyen bir keşiş ve rahip olarak onların kilise ve saraylarını gezdi, bazı yöneticilerini öldürdü, bazılarını İslâm’a döndürdü. Sarı Saltuk, Dobruca’ya yerleşmesinden vefatına kadar irşad faaliyetlerini sürdürmek amacıyla çeşitli tekke ve zâviyeler açtı. Dobruca’daki Sarı Saltuk, Kaligra’daki Sultan Tekkesi, kendisinin bizzat açtığı ve faaliyette bulunduğu tekkeler olarak bilinmektedir. Mürşidi Şeyh Mahmud adında bir zat olup Şeyh Ahmed er-Rifâî’nin Irak Ümmüubeyde’deki tekkesinden feyiz aldı. Şeyh Mahmud’un himmetiyle Sarı Saltuk kâfir topraklarını dolaşarak oradakileri Müslüman yaptı.  Sarı Saltuk uğradığı yerlerde önemli hizmetlerde bulunduğundan adına makam-türbeler oluşturuldu. Türkiye sınırları içinde de birçok yerde Sarı Saltuk türbeleri vardır. Bunlardan Tunceli Hozat’ta aynı adla anılan tepedeki türbe Alevîler için önemli bir ziyaretgâhtır. Diyarbakır’da şehrin merkezinde Gülşenîler Tekkesi diye bilinen tarihî yapılar arasında ona ait bir türbe mevcuttur. Bunların dışında Niğde İznik, Manisa İstanbul gibi şehirlerde de kendisine ait olduğu düşünülen türbeler bulunmaktadır.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Kiel, Machiel, Trükiye diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 36, 2009

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun