Sâmânîler

  • Önem : Mâverâünnehir ve Horasan’da hüküm süren bir İslâm hânedanı
  • Kuruluş : 819
  • Yıkılış : 1005
  • Hanedanlar : Ahmed b. Esed b. Sâmân, I. Nasr b. Ahmed, I. İsmâil b. Ahmed, II. Ahmed b. İsmâil, II. Nasr b. Ahmed, I. Nûh b. Nasr, I. Abdülmelik b. Nûh b. Nasr, I. Mansûr b. Nûh b. Nasr, II. Nûh b. Mansûr, II. Mansûr b. Nûh b. Mansûr, II. Abdülmelik b. Nûh b. Mansûr,

Hânedan adını, Belh şehrinin hâkimi iken düşmanlarının baskısından kaçarak Esed b. Abdullah el-Kasrî’nin yardımları sayesinde Belh’i yeniden ele geçiren Sâmânhudât’tan aldı. Sâmânîler’in hüküm sürdüğü topraklar Mâverâünnehir ve Horasan olmak üzere iki bölgeden oluşmaktaydı. Horasan, II. Nasr döneminde ihdas edilen Horasan valisi unvanına sahip kumandanlar tarafından yönetiliyordu ve merkezi Nîşâbur şehriydi. Mâverâünnehir ise hükümdarların tasarrufundaydı. Buhara, Nîşâbur ve Semerkant dönemin en önemli kültür merkezleriydi. Sâmânîler Abbâsîler’le iyi geçinerek Mâverâünnehir’deki hâkimiyetini sağlamlaştırdı. Bu sırada gözden düşmüş olan Abbâsî kumandanı Afşin’in oğlu Hasan’ın yakalanmasında Abbâsîler’e yardım eden Nûh, İsfîcâb civarındaki Türkler’e karşı başarılı bir sefer düzenledi. Şehir ve etrafındaki bağlar Nûh’un emriyle Türk akınlarına karşı bir surla çevrildi. Onun ölümünün ardından aile reisliği kardeşi Ahmed’e geçti. Ahmed’in ölümünden sonra yerini oğlu Nasr aldı. Halife Mu‘temid-Alellah, Mâverâünnehir’in idaresini bir fermanla Nasr b. Ahmed’e verdi. Nasr’ın ölümüyle hâkimiyet kardeşi İsmâil b. Ahmed’in eline geçti ve Buhara başşehir yapıldı.

En geniş sınırlarına İsmâil b. Ahmed döneminde ulaşan Samaniler’de dinî ve aklî ilimler sahasında pek çok âlim yetişti. Sâmânîler’in Mâverâünnehir ve Horasan’da sağladığı siyasî istikrar ve yoğun ticarî faaliyetler neticesinde refah düzeyi yükseldi, bu durum kültürel hayata canlılık kazandırdı. Hükümdarların âlim, şair ve ediplere karşı cömertçe davranışı Buhara’yı bir cazibe merkezi yaptı. Nîşâbur ve Semerkant’ta da aynı kültürel canlılık hâkimdi. Buhara’daki Sâmânî sarayı İslâm dünyasının en büyük kütüphanelerinden birine sahipti. İpek yolu Sâmânî topraklarına ticarî bir canlılık getiriyordu. Ayrıca Türk ülkelerinden ve Hindistan’dan yapılan köle ticareti, bunlardan sağlanan vergiler önemli bir gelir kaynağıydı. Sâmânî topraklarında müslüman halkın yanı sıra Mecûsî, Budist, Maniheist, Yahudi ve Hıristiyanlar da yaşamaktaydı. Müslüman nüfusun çoğunluğunu Hanefî ve Şâfiîler’le Şiîliğin çeşitli kollarının mensupları oluşturuyordu. Müntasır lakabıyla Sâmânî tahtına çıkan İsmâil b. Nûh’un Sâmânîler Devleti’ni yeniden toparlamak için Mâverâünnehir’de Karahanlılar’la, Horasan’da Gazneliler’le yaptığı mücadelelerin neticesiz kalmasıyla ve onun ölümüyle Sâmânîler Devleti tarihe karışmış oldu. 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Usta, Aydın, Samaniler, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2009, c.36, sf. 64-68

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun