Safevi Devleti

  • Etkin olduğu yıllar : 1501-1736
  • En Önemli Hükümdar : Şah İsmail

İran sınırları içerisinde hüküm süren bir hanedanlık olan Safeviler, adını Safeviyye tarikatının piri Şeyh Safiyeddüddin’den aldı. Devletin en önemli hükümdarı Şah İsmail Akkoyunlu sultanı Elvend’i yenerek Tebriz’de tahta çıktı. Şiiliği resmi mezhep ilan etti. Kısa sürede Safeviler’in sınırları Hazar kıyılarına kadar ulaştı. Horosan, Diyarbekir yöresi ve Bağdat alındı. Osmanlı padişahının Yavuz Sultan Selim olduğu dönem Anadolu’daki Şah İsmail yanlılarına karşı tedbirler alındı ve İran’a doğru harekete geçildi. Yapılan Çaldıran Savaşı’nda Safeviler yenildi. 1524’te Şah İsmail’in ölümüyle yerine 1.Tahmasb geçti. Küçük yaşta olması sebebiyle bir süre taht kavgaları yaşansa da Tahmasb tekrar başa geçti ve bu dönemde Osmanlılar ile uzun süren mücadelelerin ardından 1555’de barış devri başladı. 1.Abbas döneminde ise Safevi Devleti içinde bulunduğu duruma rağmen 1. Abbas’ın başarılı politikaları sonucu ayakta kaldı. Şahseven adıyla çeşitli etnik gruplardan oluşan bir ordu kurdu. Özbeklere karşı büyük mücadeleler verdi. Şah Safi döneminde Osmanlılar ile Kasrışirin Antlaşması yapılarak iki devlet arasındaki sınır büyük ölçüde kesinleşmiş oldu. Onun ölümüyle başa gelen diğer hükümdarlar ile birlikte git gide zayıflayan devlet Safevi tebaası olan Afganların birleşerek isyan etmeleri ve Afganistan’da, isyan hareketinin önderi olan Mahmud’u tahta çıkarmaları ve bağımsızlıklarını ilan etmeleri ile yıkılma sürecine girdi. 1722’de isyan daha da büyüdü ve Afganlar İsfahan’ı kuşatarak Safevi ordusunu büyük bir yenilgiye uğrattı. 1736’da ise Avşar boyuna mensup olan Nadir Han yönetimdeki boşluktan yararlanarak kendi şahlığını ilan etti ve Safevi Devleti’ni tamamen ortadan kaldırdı.

Safeviler’de iktisadi hayatın temelini tarım ve hayvancılık oluşturuyordu. Bu ayırım aslında İran toplumunu meydana getiren Türkler’le Farslar’ın hayat tarzını tanımlamaktaydı.  Bunun yanı sıra Safevi Devleti’nin kurulması İran tarihi için dönüm noktası oldu. Bu tarihe kadar küçük çaplı ve mahalli beylikler tarafından temsil edilen Şiilik, Safeviler’le birlikte İran’ın resmi mezhebi haline geldi, devlet eliyle hızlı bir Şiileştirme politikası takip edildi. Safeviler, devlet teşkilâtında İlhanlı ve Akkoyunlu geleneğini devam ettirmekle birlikte kadim İran devlet anlayışının da canlanmasına imkân sağladı. Timurlular ve İlhanlılar devrine göre Safevi dönemi İran’ı ilim merkezi olmaktan çok uzaktı. Bununla birlikte İran ordusunun ateşli silahlardan yoksun olmasından dolayı Osmanlı-Safevi mücadeleleri boyunca onların özellikle askeri teknolojiye ilgisini arttırmıştı. 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Tufan Gündüz, Safeviler, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt.35, 2008

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun