Paşmaklık

  • Önem : İpşirli, Mehmet, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 34, 2007, s: 186-187

Sözlükte “ayakkabı, pabuç” anlamına gelen paşmak(başmak) Osmanlı resmî belgelerinde daha çok kadın ayakkabıları için kullanılırdı. Camilerde ayakkabı konulan yer anlamına gelen paşmaklık ise Osmanlı maliyesinde terim olarak valide ve hanım sultanlara bağlanan ödeneği ifade eder. Padişahın annesi, kızları ve hanımlarının ayakkabı, elbise vb. ihtiyaçları için devlet tarafından bir arazinin vergi gelirleri tahsis edilirdi. Bu tür uygulama bilhassa 17-18. yüzyıllarda yaygınlaştı. Osmanlı toprak sistemi ve taksimatı konusunda bir risâle kaleme alan Avni Ömer Efendi has topraklar kısmına paşmaklıkları da dâhil etti ve bunların sultanların ihtiyaçları için ayrılan haslar olduğunu yazdı. Daha önceki Türk devletlerinde ise bu anlamda toprak tasarrufuna rastlanmaz, 16. yüzyıl sonlarına kadar Osmanlılar’da da paşmaklık adıyla toprak tasarrufu görülmez. Önceleri padişahların vâlide sultan ve hanım sultanlara bazı mîrî yerleri temlik ettiler veya tımar olarak verdiler, ancak bu tahsisatlar özel bir adla anılmadı.

Valide sultan paşmaklıklarıyla ilgili en dikkate değer uygulamalar Vâlide Nurbânû Sultan ile Safiye Sultan’a aitti. III. Mehmed validesi Safiye Sultan’a geliri yüksek bazı hassı paşmaklık olarak tahsis etti. III. Murad da validesi Nurbânû’ya Yeni İl hassını ihsan etti. Bunun için Sivas yöresinde daha çok konargöçer Türkmen cemaatlerinin bulunduğu kesimde Yeni İl adıyla oluşturulan bir idarî birimin vergi gelirleri valide sultana ayrıldı. Hukukî sürece göre miri arazi, serbest mülk veya has paşmaklık şeklinde hanedana mensup sultanlara ve özellikle valide sultana tahsis ediliyor, daha sonra da bu tür paşmaklıklar valide sultanın serbest mülk olarak kurduğu hayratına vakfedilebiliyordu. Paşmaklıklar voyvodalar aracılığıyla yönetilirdi. Voyvodaların bu görevde karşı karşıya kaldıkları en önemli mesele vergi tahsili sırasında bölgedeki şer‘î ve örfî idarecilerle anlaşmazlığa düşmeleriydi. Bazen da tahsis edilen paşmaklıklara el konabiliyor ve bunlar padişah haslarına katılıyordu. 18. yüzyıldan itibaren hanedana mensup sultanlara tahsis edilen arazi için paşmaklık terimi kullanımına son verildi ve bunlar has tabiriyle anılmaya başlandı.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

İpşirli, Mehmet, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 34, 2007, s. 186-187

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun