Orhun Yazıtları

Orhun Yazıtları
  • Önem : Türk dilinin en eski metinlerinin yazılı olduğu taşlar
  • İlk defa dünyaya tanıtan kişi : J. von Strahlenberg
  • Bulunan yazıtlar : Kül Tigin, Bilge Kağan, Tonyukuk’un

Orhun ırmağının eski yatağı yakınında bulunduğu için Orhun Yazıtları olarak anılan yazıtlardan Kül Tigin yazıtının 732, Bilge Kağan’ın 735, Tonyukuk’un 716-734 yılları arasında dikildiği tahmin edilir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarını taş üzerine kazıyarak yazan kişi yeğenleri Yolluğ Tigin’dir. Kül Tigin yazıtı yirmi günde, Bilge Kağan yazıtı otuz dört günde kazındı. Kül Tigin yazıtının batı yüzünü ise Çang Sengüm yazdı. Yazıtları bilim dünyasına ilk defa Das Nord und östliche Theil von Europa und Asia adlı eseriyle J. von Strahlenberg tanıttı. Orhun yazıtları, Bilge Kağan ve Tonyukuk tarafından yazılan II. Doğu Türk Kağanlığı’nın tarihi gibidir. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında dünyanın ve insanoğlunun yaratılışına bir cümleyle değinildikten ve birinci kağanlığın tarihi ana çizgileriyle özetlendikten sonra ikinci kağanlığın kuruluştan Kül Tigin’in 731’de ölümüne kadarki siyasî ve askerî tarihi anlatılır. Özellikle Bilge Kağan’ın beylerine ve halkına seslendiği bölümler son derece etkili bir anlatım gücüne sahiptir. Bu bakımdan Orhun Yazıtları’nın Türkçe’nin en eski ve en güzel nesir ve hitabet örnekleri olduğu söylenebilir.

Kül Tigin’in ağabeyi Bilge Kağan tarafından diktirilen Kül Tigin Yazıtı, II. Doğu Türk Kağanlığı’nı kuran kahramanların ve oğullarının hayatı ve ülkelerini korumak için verdikleri mücadeleler dile getirilir. Anıtlarda ayrıca Türk Kağanlığı’nın birlik ve beraberlik içinde bulunması gerektiğine dikkat çekilir. Bu yazıt muhtemelen 21 Ağustos 732 tarihinde de dikildi. Bilge Kağan’ın oğlu Tengri Kağan tarafından babasının ölümü üzerine 24 Eylül 735’te diktirildiği tahmin edilen Bilge Kağan Yazıtı’nda Bilge Kağan’ın yaptığı hizmetleri anlatılır, dağılan ve parçalanan bir millete kağan olduğunu, ölmek üzere olan milleti Tanrı’nın lütfu ile diriltip doyurduğunu belirtilir. II. Doğu Türk Kağanlığı’nın büyük devlet adamı Vezir Tonyukuk tarafından diktirilen Bilge Tonyukuk Yazıtı bu döneme ait tarihî hadiseler, bağımsızlık için çekilen sıkıntılar, verilen mücadeleler ve elde edilen başarılarda Tonyukuk’un etkisi anlatılır. Bilge Tonyukuk, İlteriş ve Kapgan kağanları kendisinin tahta oturttuğunu, onlarla birlikte devletin devlet, milletin de millet olduğunu belirtir.

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Kaçalin, Mustafa S, Orhon Yazıtları, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2007, c.33, sf: 390-393
 

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun