Nogaylar

  • Önemi : Altın Orda Hanlığı’nın dağılma sürecinde ortaya çıkan Türk topluluğu.

Farklı gruplardan meydana gelen topluluk özelliği gösteren Nogaylar’ın yönetim kadrosunu Mangıtlar teşkil eder, halk tabakasının esas unsuru ise Kıpçak Türkleri’dir. Nogaylar’ın Kazak, Özbek ve Başkırtlar’la kabile ilişkileri bakımından önemli bağları vardır. Bunlar hemen hemen aynı boylardan oluşur. Bu sebeple söz konusu topluluklardan bazı boyların diğerine katılması sırasında farklılıklar yaşanmadı. 16. yüzyılda Nogay ordasında on sekiz değişik kabilenin bulunduğu tespit edildi.16. yüzyılın başında Nogaylar’ın beyi olarak Mûsâ Mirza’nın adı geçer. Bu yüzyılın ilk yarısında Kırım Hanlığı ve diğer Türk hanlıkları ile ilişkilerinde önemli bir yere sahip olan Nogay ordası yüzyılın ortasında iç çekişmeler sebebiyle bölünmeye uğradı. Osmanlı taraftarı olan Yûsuf Mirza ile Moskova taraftarı olan kardeşi İsmâil Mirza arasındaki mücadele sonucunda Yûsuf Mirza öldürüldü. Büyük Nogay ordası üzerindeki yoğun Rus baskısı İsmâil Mirza ve Tin Ahmed Mirza zamanında da sürdü. 17. yüzyılda Nogaylar önemli sıkıntılar yaşadılar. Bunların başında Kalmuk istilâsı geldi. Kalmuklar’ın ağır baskısı sonucu Nogaylar’dan bir bölümü Osmanlı-Kırım koruması altındaki alana kaçtı; bir bölümü de Kalmuklar’ın idaresi altına girdi.

18. yüzyıl başlarında Nogaylar daha da parçalandı. Osmanlı Devleti ile Rusya arasında Nogay problemi de Kırım Hanlığı meselesine bağlı olarak sürdü. Kırım’ın Rusya’nın denetimi altına sokulmasından sonra Nogaylar kendilerine yapılan muameleye tepki gösterdilerse de 1783’te General Suvarov ve Leontyev kumandasındaki kuvvetler onları ağır bir yenilgiye ve kıyıma uğrattı. 19. yüzyıl içinde Nogaylar’ın hayatını etkileyen en önemli unsur göç olayıydı. Rus Çarlığı Nogaylar’ın göçlerini özellikle teşvik etti.. Kuban ve Stavropol Nogayları, ardından Kırım Nogayları göç etmeye başladı. Kitleler halinde, sonra da küçük kafilelerle devam eden göçle Anadolu’da iskân edildiler. 20. yüzyılın içinde sayıları önemli ölçüde azalmış olarak Rusya’da kısmen toplu bir yerleşim manzarası gösteren Nogaylar’ın yaşadığı bütün topraklar 1922’de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği sınırları içine alındı. Nogaylar’ın kendilerine has önemli bir edebî birikimleri vardı.  Nogay lehçesi Kıpçak grubuna girer, Kazak ve Karakalpak lehçeleriyle bu grubun Nogay-Kıpçak bölümünü oluşturur. 

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Alpargu, Mehmet, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedi, Cilt: 33, 2007, s: 202-204

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun