Muhammed Ayaz İshakî

Muhammed Ayaz İshakî
  • Meslek : Tatar gazeteci, yazar
  • Doğum : 23 Şubat 1878 - Çistay -Yavşirma
  • Ölüm : 22 Temmuz 1954 - Ankara

İdil-Ural Türkleri’nin millî uyanış ve kurtuluş mücadelesi öncülerinden olan Ayaz İshaki, “Tatar edibi” unvanıyla anıldı, hareketli siyasî mücadelelerinin yanı sıra yazarlık yaptı.Hayatı boyunca ondan fazla gazete ve dergi çıkardı. Köyünde başladığı öğrenimine Çistay ve Kazan medreselerinde devam etti. Ardından Emîrhanovlar Medresesi’nde “usûl-i cedîd” sistemine uygun olarak ders verdi ve bu vesileyle daha 1898 yılında Tatar basınında ismi geçmeye başladı. Kazan Rus Öğretmen Okulu’nu bitirdikten sonra üniversiteye girmek için hazırlanırken babasının ısrarı üzerine köyünde imamlığa başladıysa da bu görevinde fazla kalmayarak daha talebeliğinde iken katıldığı şâkirtlik teşkilâtı ile Terakkî ve Hürriyet gazetelerinin gizli siyasî faaliyetlerine tekrar döndü. 1905’te Tatar halkının iktisadî ve siyasî haklarını savunmak, sosyal eşitliğini sağlamak amacıyla Tangçılar adında ihtilâlci sosyalist karakterli bir teşkilât kurdu. İstanbul’da bulunduğu dönemlerde yazdığı ve Rusya’dan gönderdiği bazı makaleleri Sırât-ı Müstakîm ve Türk Derneği Dergisi’nde yayımlandı. 1908’de kurulan Türk Derneği’nin ilk kırk üyesi arasında yer aldı. 1-11 Mayıs 1917’de Moskova’da V. Bütün Rusya Müslümanları Kurultayı’nın toplanmasında ve faaliyetlerinde aktif görev aldı.

XIX. yüzyılın ortalarında İdil-Ural Türkleri arasında başlayan Batılılaşma ve yenileşme hareketlerine ilgisiz kalmayan Ayaz İshakî daha medreseye devam ettiği yıllarda bu hareketin öncüleri olan ilim ve fikir adamlarını kendine örnek alarak eğitimde metot konusunda devam etmekte olan usûl-i kadîm, usûl-i cedîd tartışmalarında Cedîdciler’in fikirlerini benimsedi.  “Millî idare”de hâricî-siyasî komisyonun başına getirildi. İdil-Ural bölgesi Bolşevik kuvvetleri tarafından işgal edilince gazetesi kapatıldı. Kendisi kaçarak Sibirya’nın Kızılyar şehrinde Abdullah Battal ile (Taymas) birlikte otuz sayı çıkabilen Mayak adlı bir gazete yayımladı. İdil-Ural Hürriyet Komitesi’ni kurdu. 1932’de Kuzey Türkleri’nin temsilcisi olarak Kudüs’teki müslüman kongresine katıldı.   Uzakdoğu Tatarları’nı ziyaret ederek İdil-Ural Türk-Tatarlarının Millî Kültür Merkezi’ni ve Mukden’de Millî Bayrak adıyla haftalık bir gazete kurdu. 1953’te Almanya’ya giderek Münih’te Millî Bayrak adıyla üç aylık bir dergi çıkarmaya başladıysa da hastalanarak vefat etti.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Kaçalin, Mustafa s., Muhammed Ayaz İshakî, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2000, c.21, sf.474-476

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun