Mehmed Cavid Bey

Mehmed Cavid Bey
  • Görevi : Maliye nâzırı ve iktisatçısı
  • Önemi : İttihat ve Terakkî Cemiyeti’nin malî siyasetinin belirlenmesinde önemli rol oynayan kişi
  • Doğum : 1875 - Selanik
  • Ölüm : 26 Ağustos 1926 - Ankara

Osmanlı’da liberal düşüncenin en önemli temsilcilerinden biri olan Cavid Bey Dersaâdet Mekteb-i İdâdî-i Mülkî ve Mekteb-i Mülkiyye-i Şâhâne’de okudu, Ziraat Bankası Muhasebe Kalemi’nde göreve başladı. Bir yıl sonra Maarif Nezâreti Mektûbî Kalemi İstatistik Şubesi’ne geçti. Maarif Nezâreti Rüşdiye İdaresi kitâbetine getirildi. Siyasî gayelerle görevinden ayrılarak gelişmiş iktisadî yapısı ve etnik durumuyla meşrutiyet taraftarı muhalefetin gelişip güçlendiği bir merkez olan Selânik’e döndü ve yeni kurulan Mekteb-i Feyziyye adlı lise seviyesindeki bir okulun müdürlüğünü üstlendi. Burada iken gizli Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin teşkilâtlanmasında ve Selânik mason locasında aktif rol alan Câvid Bey, 1907’de cemiyetin İttihat ve Terakkî Cemiyeti’yle birleşmesinden sonra da faaliyetlerini sürdürdü. II. Meşrutiyet’in ilânından hemen sonra Selanik’ten ayrılarak İstanbul’a döndü ve seçimlere hazırlanmaya başladı. Seçimler sonunda Meclis-i Meb‘ûsan’da I. ve II. dönem Selânik mebusu, Selânik’in Balkan Savaşı sonunda Yunanistan sınırları içinde kalması üzerine de III. dönemde Kal‘a-i Sultânî sancağı mebusu oldu. Ayrıca 1916 ve 1917 yıllarında İttihat ve Terakkî’nin yönetici kadroları içinde yer aldı.

Liberal bir iktisat anlayışına sahip ve iktisadî kalkınmayı dünya ekonomisiyle bütünleşmede gören Câvid Bey, on yıllık İttihat ve Terakkî döneminin altı yılı aşkın bir bölümünde bizzat Maliye nâzırı olarak görev yaptı. İmparatorluğun hızla dağılması, milliyetçi akımların güç kazanması ve I. Dünya Savaşı gibi olaylar Câvid Bey’in düşüncelerinde değilse bile uygulamalarında önemli farklılaşmalara yol açtı. Kapitülasyonları kaldırma teşebbüsleri, Osmanlı İ‘tibâr-ı Millî Bankası’nın kurulmasına öncülük etmesi, İstihlâk-i Millî Cemiyeti’ne katılması onun bu tür uygulamalarının örnekleridir.  İttihatçılar’ı yargılamak üzere oluşturulan Dîvân-ı Harb-i Örfî’de yargılandı ve gıyabında on beş yıl kürek cezasına mahkûm edildi. Bunun üzerine İsviçre’ye kaçtı. Londra Konferansı’na Ankara hükümeti delegasyonunun danışmanlarından biri olarak katıldı. İstanbul’a döndü ve yeniden Düyûn-ı Umûmiyye dâyinler vekilliği görevine başladı. Mustafa Kemal’e karşı hazırlanan suikast girişimi olayından sorumlu tutularak 19 Haziran 1926’da tutuklandı ve İstiklâl Mahkemesi tarafından sorguya çekildi. İttihatçılar’ın Câvid Bey’in evinde yaptıkları toplantıda İttihat ve Terakkî’yi yeniden diriltmeye dönük bir teşebbüs içinde olduğu ileri sürüldü. Bunun üzerine ölüm cezasına çarptırıldı ve iki gün sonra da cezası infaz edildi.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

İlkin, Selim, Mehmed Cavid Bey, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 7, 1993

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun