Mecelle-i Ahkâm-ı Adliye

  • Tarih : 1868-1876
  • Tanım : Osmanlı Devleti’nde 1868-1876 yılları arasında hazırlanan ve daha çok borçlar, eşya ve yargılama hukuku esaslarını içeren kanun.

Tanzimat’tan itibaren Osmanlı Devleti’nde gerek adlî teşkilât gerekse kanunlaştırma alanında yapılan köklü reformlar arasında bulunan Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye’nin hazırlanması yönündeki ilk girişim, Meclis-i Tanzîmât bünyesinde İslâm hukukuna dayanan bir kanun ortaya koymak için bir ilmî cemiyetinin kurulmasıyla başladı. Sadece Hanefî mezhebi esas alınarak gerçekleştirilen bir kanunlaştırma çalışması olan Mecelle’de mezhep içi görüşler arasında dönemin ihtiyaçlarına göre bazı tercihler yapılmışsa da mezhepler arası bir tercihe gidilmedi. Mecelle’nin, dönemine göre sade bir dili ve nisbeten basit bir üslûbu vardı. Birçok maddenin normatif nitelikteki birinci kısmını konuya açıklık getiren örnek kısmı takip etmekteydi. Kuralın örneklerle açıklanması kanun tekniğine çok uygun değilse de nizâmiye mahkemeleri üyelerinin hukukî birikimleri dikkate alındığında bu usulün dönemin şartlarına uygun olduğu söylenebilir. Mecelle, gerek uygulandığı ülkelerde gerekse diğer İslâm ülkelerinde düzenlenen kanunları etkiledi. Bunda sahasında hazırlanan ilk kanun olmasının rolü vardı.

Mecelle bir mukaddime ve on altı kitap içinde 1851 maddeden oluştu. On altı kitap esas itibariyle borçlar, kısmen eşya ve yargılama hukukunu kapsamakta olup tam bir medenî / borçlar kanunu özelliğine sahip değildi. Mecelle esas itibariyle nizâmiye mahkemelerinin ihtiyacını karşılamayı hedeflemekteydi. Mısır ve Arap yarımadası hariç bütün Osmanlı mahkemelerinde yürürlükte kaldı. Arap yarımadası bütünüyle Hanefî mezhebi dışında kaldığından Osmanlılar burada Mecelle’nin uygulanmasında ısrarcı olmadı. Hanefî mezhebi görüşleri çerçevesinde hazırlanan Mecelle’de sosyal ve ekonomik şartlardaki değişimler ve yeni ihtiyaçlar dikkate alınarak zaman zaman Hanefî mezhebi içinde cumhura muhalif kalan azınlık görüşü tercih edilmişse de bu durum, onun dönemin ihtiyaçlarına bütünüyle cevap veren bir kanun olmasını sağlayamadı. Cumhuriyet’in ilk yıllarında 1923 ve 1924’te oluşturulan komisyonlar hazırlanacak yeni kanunun içeriğinde tam bir uyum sağlayamadı. Sonuçta dönemin Adalet Bakanı tarafından Mecelle tâdil komisyonlarının çalışmaları durdurularak İsviçre Medenî Kanunu’nun alınması faaliyetlerine hız verildi ve İsviçre Medenî Kanunu, borçlar kanunu Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde kabul edildi. Her iki kanunun yürürlüğe girmesiyle Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye yürürlükten kaldırıldı.
 

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Aydın, Mehmet Akif, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 28, 2003

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun