Kâşi

  • Meslek : Matematik ve Astronomi bilgini
  • Doğum : ?
  • Ölüm : 22 Haziran 1429 - Semerkant

Orta Çağ’ın önemli bilim adamlarında İranlı matematik ve astronomi bilgini Kâşi Kâşân’da dünyaya geldi. Fars kökenli bir aileye mensup olan Kâşi, bir müddet Kâşân’da yaşadıktan sonra Irâk-ı Acem’i dolaştı ve nihayet Uluğ Bey’in davetiyle Semerkant’a yerleşerek araştırmaları için gereken mali kaynağa ve ilmi ortama kavuştu. Kâşî’nin Semerkant’taki ilmi hayatı, Uluğ Bey’e olan şahsi yakınlığından dolayı medreseyle değil daha ziyade sarayla bağlantılıdır. Özellikle Uluğ Bey’in rasathanesinin proje ve inşa aşamalarında Kâşi’nin yaptığı tavsiyelerin önemli rolü olmuştur. Bu rasathanenin başına getirilen ve Uluğ Bey’in zîcinin hazırlanmasında büyük katkıları bulunan Kâşi Semerkant’ta vefat etti.

Kâşi’nin matematik ve astronomi alanlarına olan katkıları çok önemlidir. Özellikle Miftâḥu’l-ḥisâb adlı kitabı Doğu matematikçilerinin yazdıkları eserlerin zirvesi sayılır. Bu çalışmasında Kâşi, tam sayıların köklerini almanın genel bir metodunu ortaya koymakta ve buna günümüzde Rufini-Horner metodu denilmektedir. Yine bu eserinde ortaya koyduğu ve er-Risâletü’l-muḥîṭiyye’de geniş ölçüde uyguladığı ondalık kesirlerle ilgili metodu matematiğe gerçek bir katkı olarak değerlendirilmektedir. Her ne kadar ondalık kesirler daha önce Öklîdisî ve bazı Çinli bilginlerce kullanılmışsa da bu konuyu ilk defa ayrıntılı ve sistemli bir biçimde inceleyen âlim Kâşî’dir. Onun matematikteki önemli başarılarından biri de ondalık kesirleri kullanmak suretiyle π (pi) sayısının değerini seleflerinden daha kesin bir şekilde tespit etti. Astronomi alanında Kâşî, öncelikle Nasîrüddîn-i Tûsî’nin Zîc-i İlḫânî’sini güncelleştirerek Zîc-i Ḫâḳānî adıyla yeniden düzenledi. Ayrıca gök cisimlerinin hacmi ve mesafeleri hakkında ince hesaplamalar yapmış, bu konuda iki alet geliştirmiştir. Bunlardan “tabaku’l-menâtık” adını taşıyanı bir gezegen ekvatoryumudur ve gezegenlerin ekliptik enlem ve boylamlarını, arza uzaklıklarını, konumlarını ve geriye dönüşlerini hesaplamak için yapılmıştır. “Levhu’l-ittisâlât” adındaki diğeri ise lineer enterpolasyon (ara değeri bulma) işleminde kullanılmaktadır.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Ökden, Sadettin, Kâşi, Diyanet İslam Ansiklopedi, 2002, c.25, 15-16

Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, cilt.1, fasikül.1, İstanbul, 1983

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun