Kâşgarlı Mahmud

  • Meslek : Türk dili araştırmacısı
  • Doğum : 11. Yüzyıl - Barsgan
  • Ölüm : 1084 – 1085
  • En Önemli Eseri : : Divanü lugati’t Türk

Hayatı ve şahsiyeti hakkındaki bilgiler yakın zamanlara kadar sadece eserindeki birkaç kayıttan ibaret kalan, hal tercümesi hususunda kendisi de çok ketum davranan Kaşgarlı’nın bazı ifadelerindeki ipuçlarından hareketle ve tarihi kaynakların da yardımıyla sınırlı bir biyografisi elde edilmektedir. Kitabı Divanü lugati’t Türk’ü Abbasi halifesine sunuş kısmında kendisini Türk kavminin soyca en köklü kişisi, Türk ilinin coğrafyasında geniş bir alana yayılmış Türk toplulukları arasında yıllarca dolaşıp bunların her birinin ağızlarını yakından inceleyip öğrenmiş, Türk dili üzerinde en üst seviyede bilgi sahibi olmuş bir kimse diye takdim eder. Devri için mühim bir meziyet sayıldığından mükemmel surette silah kullanmayı da bildiğini ilave ederek yüksek sınıftan bir kimseye yaraşır savaşçılık terbiyesini almış olduğunu belirtir. Kaşgarlı Mahmud’un hayatı 1072 yılına kadar yeniden bilinmezlik içine girer. Bu bilgi yokluğunun yerini güvenilir bir vesika ve delili olmaksızın ortaya atılmış tahminler, birbiriyle çelişir yorumlar alır. Bunlardan en yaygınının kaynağı olan Kaşgarlı’nın ailenin uğradığı suikast felaketi üzerine vatanından kaçmak mecburiyetinde kalmış, bundan böyle devamlı bir kaçkınlık hayatı sürdürerek komşu Türk ülkelerinde on yıl kadar dolaştıktan sonra Bağdat’a gelmiş ve siyasi mülteci olarak orada kalmıştır.

Yaşadığı olaylar Kaşgarlı Mahmud’u siyasi hayat yerine ilim yoluna sevk etmiş olmalıdır. Ayrıntılı bir rivayete göre ise 1057’de kırk dokuz yaşında Kaşgar’dan ayrılmaya mecbur olan Mahmud, oradan Batı Karahanlılar ülkesine ve Maveraünnehir’e geçip Türk boylarının yaşadığı bölgeleri bir bir gezmek suretiyle 1057-1072 yılları arasında Divanü lugati’t-Türk için malzeme topladıktan sonra 1072’de Bağdat’a gelmiş ve Kaşgar’da yazmaya başladığı eseri üzerinde bir müddet daha çalışarak burada tamamlamıştır. Rivayetler onun doksan yedi yaşında öldüğü hususunda birleşmiştir. Kaşgarlı Mahmud’u kendi çağı ve onun ötesinden bu yana günümüz için de önemli bir şahsiyet kılan en mühim taraf, kendisine kadar hiç ele alınmamış ana dilinin söz servetini ve onu yöneten kurallarını meydana çıkarıp tespit etmek ihtiyacını çok öncelerden hissederek bu uğurda içine girdiği büyük çalışmanın yanı sıra Türkçe’nin üstünlüğüne ve İslam alemi için üniversalliğine inancını cesaretle ortaya koymasıdır. Önünde daha önceleri yapılmış bir deneme, hazır bir örnek olmaksızın ana dilinin geniş bir coğrafî yayılım içindeki kol ve şubelerinden derlediği ve mukayeseli bir şekilde işlediği malzemeyle yarattığı eseri, Kaşgarlı Mahmud’a Türk dilinin bilinebilen ilk sözlüğünün müellifi ve en eski Türk dili araştırmacısı payesini verir.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Akün, F.Ömer, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2002, cilt 25, sayfa: 9 - 15

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun