Karmatiler

  • Tanım : Aşırı Şii İsmailiyye mezhebine mensup bir zümre
  • Tarih : 869

Karmatiler, Kufe’deki İsmaili daisi Hamdan b. Eş‘as Karmat’a nisbetle bu adı aldıkları bilinmektedir. Genel kabule göre Karmatiler Abbasiler’e karşı düzenlenen Zenc isyanı sırasında ortaya çıktılar ve destekçileri Kufe’ye yerleşen Beni Şeyban ve Bekir b. Vail’e mensup Arap kabileleriydi. Bu kabilelerin yardımı ile güçlü bir duruma gelen Hamdan, hareketin devamını sağlamak için mensuplarından çeşitli adlar altında para topladı. Arkasından kendisine bağlı olan her köye bir dai tayin etti ve ahalinin mal ve emlakinin idaresini bu daiye verdi. Karmatiler’in 900-902 yılları arasında üç ayaklanma teşebbüsü Halife Mu‘tazıd-Bilah tarafından bastırılmıştır. Rey bölgesindeki İsmaili cemaati büyük bölünmeden önce, buradaki ilk dai olan Halef el-Hallac’a izafeten Halefiyye ismiyle tanınmış; Ubeydullah el-Mehdî’nin ortaya çıkışıyla onun imametini tanımayan bu cemaat Muhammed b. İsmail’in kaim olarak geri döneceği inancını sürdürmüştür. Rey dailiği Halef’ten sonra oğlu Ahmed ve onun ardından Ahmed’in seçkin öğrencisi Gıyas tarafından devam ettirildi. Gıyas, halk üzerinde etkili olan fakihlerle ihtilafa düşmesi üzerine büyük bir ihtimalle 903 yılından sonra Horasan’a kaçmak zorunda kaldı.

Bir süre sonra Gıyas esrarengiz bir şekilde kaybolunca torunlarından Ebu Ca‘fer el-Kebir haleflik iddiasıyla ortaya çıktıysa da Ebu Hatim er-Razi tarafından saf dışı bırakıldı. Ubeydullah el-Mehdi Kuzey Afrika’da hâkimiyet kurduğu sırada Hüseyin el-Mervezî’nin halefi Muhammed b. Ahmed en-Nesefî, başta Samani Hükümdarı II. Nasr b. Ahmed ve veziri olmak üzere bazı önemli kişilerin Karmatiliğe girmesini sağladı. Bu gelişmeler Sünni alimlerce hoş karşılanmadı ve II. Nasr tahttan indirilerek yerine oğlu I. Nuh geçirildi. Horasan ve Maveraünnehir’deki Karmatiler takibata uğramış ve Nesefi ile önde gelen arkadaşları 943 yılında Buhara’da idam edilmiştir. Liderliği ele geçiren Ebu Tahir el-Cennabi Güney Irak’a bir dizi saldırı başlattı ve 930 yılının hac mevsiminde gerçekleştirdiği Kabe baskınında binlerce kişiyi öldürerek Hacerülesved’i Bahreyn’deki Hecer’e götürdü, Hacerülesved yirmi yıl kadar orada kaldı. Bahreyn Karmatileri arasında birçok dai Ebu Tahir’le bağlantısını keserek onun ölümünden sonra kardeşleri Abbasiler’e karşı barışçı bir politika izledi. Bahreyn Karmatileri ile Fatımiler arasındaki gizli düşmanlık Fatımiler’in Mısır’ı zapt etmeleriyle açık bir mücadeleye dönüştü. Güney Irak’ta güçlerini ortaya koymak isteyen Bahreyn Karmatileri 983-84 yılında Basra’ya saldırarak burayı vergiye bağladılar ve iki yıl sonra da Kufe’yi işgal ettiler. Fakat sonuçta Büveyhiler karşısında tutunamayarak çekilmeye mecbur kaldılar ve bir daha da Irak’ta söz sahibi olamadılar. Mahalli isyanlar sonucunda ise 1067 yılında Bahreyn’deki, ardından da Katif’teki hakimiyetlerini kaybettiler. Karmatiler’in Mültan ve Sind bölgesindeki hakimiyetine Gurlular’dan Muizzüddin Muhammed son verdi.

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Hizmetli, Sabri, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2001, cilt 24, sayfa: 510 - 514

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun