Karahanlılar

  • Önem : Maveraünnehir ve Doğu Türkistan'da hüküm süren Türk- İslam devleti
  • Kuruluş Tarihi : 840
  • Yıkılış Tarihi : 1212

İlk Türk devleti olan Karahanlılar zamanında Orta Asya Türklerinin pek mühim bir kısmı İslâmiyeti kabul ederek İslâm medeniyeti dairesine girmişlerdi. Böylece, söz konusu dönemde bilhassa Göktürkler ile başlayıp UygurIar zamanında çok büyük bir gelişme gösteren Türk kültür ve medeniyeti ile İslâm kültür ve medeniyeti karşılaşıp kaynatı ve Türk-İslâm Medeniyeti adı verilen tarihî gelişmenin de temelleri atıldı. Karahanlı ailesinin bilinen ilk hükümdarı Bilge Kül Kadir Hand’dı. Ondan sonra büyük oğlu Arslan Han Bezîr’in büyük kağan sıfatıyla Balasagun’da, diğer oğlu Kadir Han’ın Oğulçak, yardımcı kağan sıfatıyla Talas’ta ve Kâşgar’da hüküm sürdü. Sâmânîler’den İsmâil b. Ahmed, Doğu Karahanlılar’ın merkezi Talas’ı zapt edince buradaki Türk emirlerin çoğu Müslüman oldu. Satuk Buğra Han’ın İslâmiyet’i kabulünün ardından Sâmânî-Karahanlı mücadelesi yerini dostluk ve iş birliğine bıraktı. Ebü’l-Hasan Ali Arslan Han, Sâmânîler’in Horasan valisi Ebû Ali Sîmcûrî ile Ceyhun nehri sınır olmak üzere Sâmânî topraklarını paylaştı; böylece Horasan Sîmcûrîler’in, Mâverâünnehir de kardeşi Hârun Buğra Han’ın hâkimiyetine girdi. İslâmiyet’in yayılması için büyük gayret gösteren Ebü’l-Hasan Ali Arslan Han’ın ölümü üzerine oğlu Ebû Nasr Ahmed büyük kağan sıfatıyla tahta geçti. Karahanlılar bu tarihten itibaren Ali ve Hasan kolu olmak üzere iki kol halinde varlıklarını sürdürdüler.

Karahanlılar Doğu ve Batı Karahanlılar olmak üzere ikiye ayrıldı. Yûsuf Kadir Han’ın ölümünden sonra batıda meydana gelen olaylar sonucunda batıdaki toprakları İlig Han Nasr’ın çocuklarına intikal edince Yûsuf Kadır Han’ın oğulları da doğuda hüküm sürmeye başladılar. Doğu Karahanlılar’ın ilk hükümdarı Şerefüddevle Arslan Han Süleyman 1032-1056 yılları arasında hüküm sürdü. Onun zamanında Müslüman olmayan Türklerle mücadele edildi. Karahanlı hükümdarları beg, ilig, hakan ve han unvanlarını kullanmışlardı. Hakandan sonra söz sahibi olan hükümdar hanımlarına Terken Hatun, şehzadelere tegin (tigin), hânedan mensubu prens ve prenseslerle bunların çocuklarına da tarım denilirdi.  Merkez teşkilâtının başında yuğruş denilen vezir bulunurdu ve hükümdar adına devlet işlerini yürütürdü. Karahanlı Devleti eski Türk idarî geleneğine uygun olarak ikili teşkilât esasına göre idare edilirdi. Doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılan devletin doğu kısmı doğrudan büyük hakan, batı tarafı ise onu metbû tanıyan bir hânedan mensubu tarafından yönetilirdi.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Özaydın, Abdülkerim, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 24, 2001

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun