Kadızadeliler

  • Tanım : 17. Yüzyılda Osmanlılar’da dini ve içtimai hareket başlatan vaizler zümresi ve bu harekete verilen ad
  • Hangi Padişah Dönemi : IV. Murad, Sultan İbrahim ve IV. Mehmed

Kadızadeliler hareketi, adını IV. Murad döneminin vaizlerinden Kadızade Mehmed Efendi’den aldı. Kadızade Mehmed Efendi ve onun takipçileri, Hz. Peygamber döneminden sonra ortaya çıkan birtakım adet ve uygulamaları bid‘at olarak niteledi ve şiddetle reddetti. Dolayısıyla Kadızadeliler hareketinin amacı, İslam’ı Kur’an-ı Kerim ve Resul-i Ekrem’in sünneti dışındaki bid‘at sayılan unsurlardan arındırmak ve bu anlayışı devletin bütün kademelerine yaymak olarak nitelendirilebilir. Kadızadeliler hareketi de Osmanlı Devleti’nin 18.yüzyılda içinde bulunduğu karışıklıklar, merkezi idaredeki zaaflar, artan ekonomik bozukluklar, Avrupa ve İran ile olan sürekli savaşlar ve toprak kaybı, yoğun nüfus hareketleri ve çıkan isyanlar gibi bir istikrarsızlık ortamı içerisinde doğup gelişme imkanı bulmuştur. Kadızadeliler’in fikri seviyedeki lideri Birgivi Mehmed Efendi olup onun en önemli eserlerinden Türkçe bir ilmihal kitabı olan Risale-i Birgivi (Vasiyetname) Kadızadeliler arasında yaygın biçimde okunmuştur. Ancak fikri seviyede başlayan bu hareket ilerleyen safhalarında Kadızadeliler’in tarikat ehline ve devlete karşı tavırlarıyla nitelik değiştirmiştir. Zira Mehmed Efendi farklı görüşlere sahip diğer bir lider olan Abdülmecid Sivasi ile sık sık hararetli tartışmalara girer hatta bu tartışmalar camilerde ve padişah meclislerinde dahi yaşanır hale gelmiştir.

Kadızade Mehmed Efendi’nin vefatından sonra onun taraftarları olan bir kısım kürsü vaizleri harekatı devam ettirmekle kalmadığı gibi saraydaki baltacılar, bostancılar ve kapıcılardan bazılarını da etkileri altına alıp onlar vasıtasıyla kızlar ağası ile valide sultana kadar ulaşarak siyasi güç elde ettiler. Hareketin bu ikinci safhası, Sultan İbrahim’in hükümdarlığının son yılları ile henüz yedi yaşında tahta çıkan IV. Mehmed’in saltanatının ilk yıllarına rastlar. Bu dönemde Kadızadeliler’in lideri Üstüvani Mehmed Efendi’dir. Kadızadeliler, bir yandan da tasavvuf ehline karşı sert tavırlarını sürdürerek cami kürsülerinden halkı tahrik ediyorlardı. Ardından Fatih Camii’nde müezzinler cuma namazı sırasında na’t-ı şerif okurken Kadızadeliler bunlara engel olmak için harekete geçtiler, fakat başarılı olamadılar. Daha sonra toplanarak İstanbul’da bulunan bütün tekkeleri yıkmaya, rastladıkları dervişlere “tecdid-i iman” teklif edip kabul etmeyenleri öldürmeye, hep birlikte padişaha gidip bid‘atları kaldırmak için izin istemeye, selatin camilerinde tek minare kalacak şekilde diğer minareleri yıkmaya karar verdiler. Giriştikleri bu eylem sonucu meclisin kararını padişaha sunan sadrazam padişahtan Kadızadeliler’in katli için ferman aldı. Ancak bu ceza sürgüne çevrilerek hareketin liderleri olan Üstüvani, Türk Ahmed ve Divane Mustafa Kıbrıs’a sürüldü, böylece hareketin ikinci safhası sona erdi.

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Çavuşoğlu, Semiramis, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2001, cilt 24, sayfa: 100- 102

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun