İbrahim Müteferrika

İbrahim Müteferrika
  • Doğum : 1670 ?
  • Ölüm : 1747 ?
  • Meslek : Yayımcı, yazar, tercüman

Önemli bir Osmanlı aydını olmakla birlikte, ilk Türk matbaasının kurucusu olması vesilesiyle Osmanlı tarihinde önemli bir yere sahip olan İbrahim Müteferrika bugünkü Romanya’nın Cluj şehrinde dünyaya geldi. Yunanca, Macarca ve Latince’ye iyi derecede hakim olan Müteferrika, papazlık eğitimi almak için ilahiyat tahsili yaptı. Henüz kendi ülkesindeyken bir süre Osmanlı Devleti hizmetinde tercümanlık işleri yaptı, Türkler arasında güven kazandıktan sonra Thököly ile birlikte İstanbul’a gittiği düşünülmektedir. Kaynaklarda yer alan bilgilere göre 18 Nisan 1716 tarihinden önce kapıkulu süvarilerinin itibarlı bölümü olan sipahların 41. bölümünde yer alıyordu. Osmanlı topraklarında bulunduğu süreçte İslam’ı kabul etti ve Osmanlı kültürü ile İslamiyet’i üst düzey tartışmalar yapacak seviyede öğrendi. Müteferrika olduktan sonra Avusturya Seferi’nde görev yapan Müteferrika, bu sırada Osmanlı’ya sığınan Macarlar’ın yanında görev aldı. İlerleyen süreçlerde Divan-ı Hümayun tarihçiliğine tayin edildi. Devlet kademesinde çeşitli hizmetlerde bulunan Müteferrika Yalova’da kağıt fabrikası kurmaya teşebbüs etti ve Lehistan’dan ustalar getirdi.

İbrahim Müteferrika’ya asıl şöhretini kazandıran matbaacılığıdır. Kendi devrinde ayrıca Tercüman İbrahim Efendi diye anılmaktaysa da daha çok Basmacı İbrahim Efendi olarak şöhret buldu. 1727 yılı Temmuz ayının başlarında İbrâhim Müteferrika ile sadâret mektûbî halifelerinden Yirmisekizçelebizâde Mehmed Said Efendi’ye, III. Ahmed’in fermanı ve Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi’nin fetvası ile ilk Türk matbaasını kurma izni verildi. Müteferrika’nın Yavuzselim semtindeki evinde kurulan matbaanın ilk kitabı, basımı 1729 yılının başlarında tamamlanan ve kaynaklarda daha çok Vankulu Lugatı adıyla geçen Ṣıḥâḥu’l-Cevherî tercümesidir.  Müteferrika’nın ölümüne kadar idaresi altında kalan matbaada on yedi kitap (23 cilt) basıldı, matbaanın faaliyetleri yalnızca Patrona Halil İsyanı sırasında bir yıl kadar kesintiye uğradı. Matbaanın ilk kitapları 1000-1200 adet basılırken sonrakilerde bu sayı 500’e indi. Bunda basılan kitapların satılamamasının rolü vardır. İbrahim Müteferrika bastığı kitapların büyük bir kısmına ilaveler ve açıklamalar yapmış, bazılarına ise notlar ve haritalar ekleyerek zenginleştirmiştir. Bilhassa Kâtib Çelebi’nin Cihannümâ’sına yaptığı ilâveler, onun Rönesans sonrası Avrupa’daki ilmi gelişmeleri nasıl takip ettiğini açıkça göstermektedir.

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Erhan Afyoncu, İbrahim Müteferrika, Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 2000, cilt.21, sf.324-327

 

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun