İbn Hurdâzbih

  • Meslek : İranlı coğrafyacı
  • Önem : İslam coğrafyacılarının en önemli ilk temsilcilerinden
  • Doğum : Horasan
  • Ölüm : 912-913?
  • Başlıca Eserleri : Kitabü’l Mesalik ve’l-Memlük

Eserleri günümüze ulaşan İslam coğrafyacılarının en önemli ilk temsilcisi olan İbn Hurdazbih’in büyük babası Abbasîler’in ilk döneminde İslâmiyet’i kabul eden bir Mecusi’dir. Babası ise Halife Me’mûn zamanında (813-833) Taberistan valisiydi. Horasan’da doğan olan İbn Hurdazbih Bağdat’ta büyüdü ve eğitim gördü; ayrıca İshak el-Mevsılî’den musiki dersleri aldı. Önce Cibâl eyaletinin posta ve istihbarat müdürlüğüne, daha sonra aynı teşkilâtın Bağdat ve Sâmerrâ’daki başkanlığına getirildi. Ancak bu memuriyetlere ne zaman tayin edildiği ve ne kadar görev yaptığı bilinmemektedir.

Çok iyi tahsil gören İbn Hurdazbih, Bağdat eşrafı ve Halife Mu‘temid-Alellah’ın yakın dostları arasında yer alıyordu. İçinde bulunduğu çevre ve dolayısıyla ulaşabildiği resmi belgeler eserlerinin güvenilirliğinde etkili oldu. Kaynaklardan öğrenildiğine göre İbn Hurdazbih, coğrafyanın yanı sıra döneminin sosyal hayatını yansıtan hemen bütün konularda çalışma yapmıştır. Bunlar arasında musiki ve saray erkanının davranışlarını düzenlemeye yönelik teşrifat kurallarıyla ilgili eserlerin ağırlıkta olduğu anlaşılmaktadır. Mes‘ûdî, İbn Hurdâzbih’i yazıcılıkta önder sıfatıyla tanıtır ve Arap olmayan milletlerle hükümdarları hakkındaki geniş bilgisini övdüğü tarihe dair büyük bir eserinden bahseder; bu, muhtemelen Kitâbü Cemhereti ensâbi’l-Fürs’tür. İbn Hurdâzbih, yalnız ilk Müslüman Arap coğrafyacılarından değil aynı zamanda İslam âleminde kendinden sonra gelen meslektaşlarına yol gösteren tarifli ve tasvirli bir coğrafya eseri ortaya koymuş ilk müellif ve ekol sahibidir. Temsil ettiği Irak ekolünün diğer önemli simaları Ya‘kūbî, Mes‘ûdî, İbnü’l-Fakīh, Hemdânî, İbn Rüste ve Kudâme b. Ca‘fer gibi coğrafyacılardır. Bunlardan ilk üçü “kişver” tasnifini benimsemişler ve Irak’ı Îranşehr olarak anmışlar, diğer üçü ise her ne kadar aynı metodu kullanmışlarsa da daha çok ağırlık verdikleri Mekke’yi Bağdat’a karşı ön planda tutmuşlardır. 
 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Ahmad, Sayyid Maqbul, İbn Hurdazbih, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1990, c.20, sf.77-78

Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, cilt.1, fasikül.1, İstanbul, 1983

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun