Hayber Geçidi

Hayber Geçidi
  • Önem : Afganistan’dan Pakistan’a geçişi sağlayan ünlü geçit.

Süleyman ve Hindukuş dağlarının birleştiği engebeli arazi üzerinde yer alan Hayber Geçidi, Bolan, Gamel, Toçi, Kuram gibi önemli geçitler zincirinin son halkasıdır. Yaklaşık 50 km. uzunluğunda ve deniz seviyesinden 1000 metreyi aşkın yüksekliktedir; en yüksek yeri, Landi Kotal Kalesi’nin inşa edildiği noktadır. Bugün Kâbil-Peşâver yolunun geçtiği ve Pakistan-Afganistan sınır kapısının bulunduğu geçit, tarih boyunca batısında yaşayanlar tarafından “Hindistan kapısı”, doğusunda yaşayanlar tarafından da “Asya kapısı” adlarıyla tanımlandı. İran ve Afganistan’daki kabileler, Hindistan’ın zenginlikleri sebebiyle sık sık Hayber Geçidi’ni aştılar. Eskiçağ boyunca Persler, Makedonya Kralı İskender’in generalleri Perdikkas ve Hephaestion, Sakalar, Yüeçiler ve Akhunlar yaptıkları birçok seferde bu geçidi kullandı. Akhunlar’ın çökmesiyle kurulan mahallî beyliklerden Türkşâhîler, Kâbilşâhîler ve Hindûşâhîler Gazneliler’den önce Afganistan’a, bu arada Hayber’e de sahip oldular. XII. yüzyılda Hayber Gazneliler’den Gūrîler’e geçti, Hindistan’da Türk menşeli sultanlıkların kurulmasıyla geçidin önemi arttı. Cengiz Han’dan kaçan kabileler ve Hindistan Seferi sırasında Timur da Hayber Geçidi’ni kullandı.

Timurlulardan sonra bölgeyi ele geçiren Bâbür hükümdarı, stratejik bir noktada olan Celâlâbâd Kalesi’ni yaptırdı. Böylece geçit daha iyi denetim altına alındı ve Kâbil-Peşâver yolu düzeltilerek geçişlerde verilen kayıplar önlenmeye çalışıldı. 1672’de Afgan kabile ittifakı Hayber’in bir süre kapanmasına sebep oldu. Safevîler’in yıkılışıyla Afganistan’ı ele geçiren Nâdir Şah da Hindistan Seferi’ne çıktığında Hayber Geçidi’ni kullandı. 1819’da Dost Muhammed’in karşısına Şuâü’l-mülk’ü çıkarmak isteyen İngilizler ilk defa Hayber Geçidi’nde göründüler. I. ve II. Afgan-İngiliz Savaşlarında, Kâbil-Hindistan temasını sağlaması sebebiyle Hayber İngilizler için önemliydi. Ancak Afridîler’le araları açılınca teknik güçlerine güvenerek bölge kabileleriyle çatışmaya girdiler. 1893’teki Durant hattı Hayber Geçidi’ni yeni bir statüye kavuşturdu; kervanlar ve yolcular güven içinde Kâbil ile Peşâver arasında gidip geldiler. Fakat çok geçmeden Hayber bölgesi tekrar kanlı çarpışmalara sahne oldu ve İngilizler güçlükle hâkimiyet kurabildi. III. Afgan-İngiliz Savaşı’nda Hayber’de yine şiddetli çatışmalar meydana geldi.  Curzon’un Hindistan genel valiliği sırasında uzatılan demiryoluyla ulaşımdaki yükü azaltılan Hayber Geçidi, 1947’den sonra Hayber bölgesiyle birlikte Pakistan sınırlarında kaldı. 
 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Konukçu, Enver, Hayber Geçidi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1998, cilt. 17, sf. 23-24

 

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun