Harzemşahlar

  • Önem : Hârizm ve İran’da hüküm süren Türk-İslâm hânedanı
  • Kuruluş Tarihi : 1097
  • Yıkılış Tarihi : 1231

Önemli bir ticaret merkezi olan Harizm Sibirya düzlükleri ve İran, Çin, Hindistan gibi Asya ülkeleriyle Avrupa’da yer alan Güney Rusya ve İskandinav ülkelerini birbirine bağlayan ana yolların kavşak noktasında bulunuyordu. Hârizm’de “hârizmşah” ünvanıyla hüküm süren ilk hânedan Afrigoğulları’ydı. Emevîler’le birlikte Mâverâünnehir üzerinden Hârizm’e İslâm akınları başladı. Hârizm’deki dâhilî karışıklıklardan faydalanan Kuteybe b. Müslim kumandasındaki İslâm ordusunun bölgeyi fethetmesinden sonra Afrigoğulları’ndan Hârizmşah Eskecemûk yerinde bırakıldı. Abbâsî Halifesi Me’mûn devrinde muhtemelen Torkasbâta’nın oğlu Hârizmşah İslâm’a girip Abdullah adını aldı. Hârizmşah Abdullah b. Eşkām tâbi olduğu Sâmânî Hükümdarı I. Nûh’a isyan etti. Sâmânîler IV. (X.) yüzyılın başlarında bölgeyi kendilerine bağladılar. Sâmânîler, bozkırlılarla ticareti giderek artan Gürgenç’i bizzat kendilerine tâbi ayrı bir vilâyet haline getirdiler. Sultan Mahmûd-ı Gaznevî, Ebü’l-Hâris Muhammed b. Ali’den alınca cesaret ve kabiliyetini takdir ettiği Altuntaş el-Hâcib’i hârizmşah unvanıyla buraya vali tayin etti. Altuntaş ölümüne kadar Hârizm’i çok iyi yönetti. Fakat yerine geçen oğlu Hârun zamanında Gazneliler’le olan iyi ilişkiler bozuldu.

Cengiz Han’ın 1219 yılının sonlarına doğru Hârizm’i istilâ etmeye başlaması üzerine Alâeddin Muhammed Hârizmşah Hârizm’den ayrılmak zorunda kaldı. Halkın başa geçirdiği Humârtegin adlı bir kumandan başşehir Gürgenç’i Moğol birliklerine karşı savunduysa da başarılı olamadı ve şehir birkaç ay sonra düştü. Cengiz Han’ın ölümünden sonra dört oğlu arasında yapılan taksimde Hârizm toprakları en büyük oğlu Cuci’nin payına düştü; ancak kendisi daha önce ölmüş olduğu için onun oğlu Batu Han’a intikal etti. İlhanlı Devleti kuruncaya kadar Horasan ve İran Hârizm valileri tarafından yönetildi. XVI-XIX. yüzyıllar Hârizm’in gerileme devriydi. 1511’de Batı Sibirya Özbek hanlarından İlbars Han Hârizm’i ele geçirdi. 1740 yılına kadar Hârizm’e hâkim oldu. Arapşahlar döneminde Hârizm 1538’de Özbek Hanı Ubeydullah Han’ın, 1593-1598 yıllarında II. Abdullah Han’ın istilâsına, zaman zaman da Kalmuklar’ın saldırılarına mâruz kaldı. Bu hanedan devrinde ilim ve kültür hayatı geriledi, komşu ülkelerle münasebetler kesildi. İslâmiyet’in kabulünden sonra ilim, şiir ve edebiyatta büyük bir gelişme oldu. Hârizmşah unvanına sahip müslüman hükümdarlar âlim, şair ve edipleri himaye ettiler. Hârizm halkı da ilme düşkündü, zenginleri medrese ve kütüphaneler yaptırarak ilim ve kültürün gelişmesine katkıda bulunuyorlardı.

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Taneri, Aydın, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt 16, 1997

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun