Gök Orda Hanlığı

  • Yer : Doğu Deştikıpçak
  • Yöneticisi : Orda Han
  • Lakabı : İçen Han
  • Tarih : 1227- 1328

Hâkim olduğu bölge, saray yönünden gelip oraya giden bütün Asya tâcirlerinin geçtiği yer olması dolayısıyla hayli canlı bir ticarî faaliyete sahne olan Gök Orda Hanlığı, Cengiz Han’ın oğullarından Cuci’nin soyundan gelir. Cengiz Han, Cuci Han’a yurtluk olarak Doğu Deştikıpçak ve Hârizm bölgelerinin idaresini bıraktı ve “Büyük Orda”nın tesisiyle “Altıntaht”ın kurulmasını da emretti. Böylece daha sonra ortaya çıkacak olan dört ulustan birincisi Cuci adına kurulmuş, onun neslinden gelenlerin hüküm sürecekleri bölge de ayrılmış oluyordu. Cuci Han’ın ölümünden sonra iki oğlu Orda ile Batu tahta kimin geçeceği hususunda anlaşamadılar. Bunun üzerine Cengiz Han Batu için “Altın Busagalı Ak Orda”yı, Orda için de “Gümüş Busagalı Gök Orda”yı kurdurdu. Cuci ulusundan Ak Orda Hanı Berke Müslüman olan ilk handı, Özbek Han’dan itibaren de bütün sülâle İslâmiyet’i kabul etti. Cengiz Han’ın taksimine göre Doğu Deştikıpçak Orda İçen Han’a, İdil Boyu ve zaptı kararlaştırılan Batı Deştikıpçak da Batu’ya yurt olarak verildi.

Hârizm bölgesi ve Siriderya boylarına kadar uzanan bölgede hüküm süren bu sülâlenin yönetiminde eski Türk devletlerinde rastlanan ikili idare tarzı uygulandı. Sol kola han olan Orda İçen, yaşça büyük olmasına rağmen kardeşi Batu Han’a tâbi olarak hareket etti. Orda İçen Han öldükten sonra tahta oğlu Konggiran geçti. Onun çocuğu olmadığından ölünce yerine Sertaktay’ın oğlu Kulçi getirildi. Kulçi’den sonra hanlığa Bayan getirildi. Bayan Han döneminde iç mücadeleler başladı. Özellikle akrabalarından Köplek iç muhalefetin ileri gelenlerindendi. Bayan Han’ın oğlu Sası Buka babasından sonra Gök Orda’ya han oldu. Onun ardından oğlu İrzen han oldu.  İrzen Han hâkimiyet bölgesinde camiler ve mescitler inşa ettirerek hayır işlerine ağırlık verdi. İrzen’in oğlu Mübârek Hoca’nın kendi adına para darp ettirmesi Deştikıpçak’ta karışıklığa yol açtı. Özbek Han müdahale ederek bu isyan hareketini sert bir şekilde bastırdı. Özbek Han’ın, Gök Orda’ya oğlu Tini Bek’i tayin ederek burayı doğrudan kendine bağlamasıyla Gök Orda kolu son buldu. Tam anlamıyla merkeze bağlanan Doğu Deştikıpçak, daha sonra Şiban Han evlâdının yeni bir ulus meydana getirerek “Şiban ulusu” veya “Özbek ulusu” adıyla bilinen boyun hâkimiyetine girdi. 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Ürekli, Muzaffer, Gök Orda Hanlığı, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1996, c.14, sf.123-124

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun