Gaspıralı İsmâil Bey

Gaspıralı İsmâil Bey
  • Meslek : Kırımlı fikir adamı, eğitimci ve yayıncı
  • Doğum : 21 Mart 1851 - Kırım
  • Ölüm : 24 Eylül 1914 - Kırım
  • Ebeveynler : Mustafa Alioğlu Gasprinskiy, Fatma Sultan
  • Başlıca Eserleri : Russkoe Musulmanstvo. Mısli, zametki i nablyudeniya musulmanina, Salnâme-i Türkî, Mir’ât-ı Cedîd, Hâce-i Sıbyân, Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvâzene, Medeniyyet-i İslâmiyye, Kırâat-i Türkî, Arslan Kız, Atlaslı Cihannâme, Mektep ve Usûl-i Cedîd Nedir,

Kırım doğumlu İsmâil Bey, Akmescid Erkek Gimnazyumu’ndan sonra Moskova Harp Okulu’na girdi. Burada Rus fikir hayatını yakından tanıdı. Okulundaki Panslavist hava, Rusya İmparatorluğu’ndaki Türkleri uyandırma düşüncesine temel oldu. Girit isyanında Osmanlı askerlerine katılmak üzere Türkiye’ye geçmek istediyse de yakalandı ve Bahçesaray’a dönerek Rusça muallimliğine başladı. 1874’te Osmanlı zabiti olma arzusuyla İstanbul’a gitti, ancak burada olumlu cevap alamayınca Kırım’a döndü. Bahçesaray’da belediye başkan yardımcılığı ve başkanlığı yaptı. Yabancı hâkimiyetinde yaşayan soydaşlarını uyandırmak arzusu ile yazılar yazdı. Kırım Tatarlarının ilk Türkçe gazetesi olan Tercüman’ı neşretti. Planladığı maarif reformunun ilk adımı olarak Bahçesaray’da ilkokul açtı. Bu yeni mektebi halka benimsetebilmek için kırk günde Türkçe okuma yazma öğretileceğini ilân etti. “Usül-i savtiyye” adındaki metoduyla kırk gün sonra talebenin bunu başardığını gösterdi. Bu deneme, “usûl-i cedîd” sisteminin öncüsüdür. Usûl-i cedîdin yerleştirilmesi hususunda Müslümanların yaşadığı yerlere ziyaretlerde bulunarak ve Tercüman’ın ününü kullanarak uğraştı. Zamanla aldığı desteklerle aralarında kız mekteplerinin de olduğu mekteplerin sayısı oldukça arttı.

Rusya’daki karışıklıklardan faydalanarak Müslümanları teşkilâtlandırmaya çalışan Gaspıralı, çeşitli kurultaylara öncülük etti. Bunların sonucunda, “İttifâk-ı Müslimîn” grubu kuruldu. İnkılâbı takiben oluşan serbestlikte ilk kadın dergisi Âlem-i Nisvân ve ilk çocuk dergisi Âlem-i Sıbyân çıktı. Rusya’da tekrar istibdadın hâkim olması sonucu Gaspıralı dışarıya yönelerek Kahire’de bir dünya Müslümanları kongresi toplamaya teşebbüs etti. Bu işi sahiplenmek isteyen grupların çekişmesi sonucu bu teşebbüs gerçekleşmedi. Ardından Gaspıralı usûl-i cedîdi Hindistan’a tanıtmaya karar vererek Bombay’da bir mektep açtıysa da bu teşebbüsün de kalıcı olmadığı tahmin edilir. Eğitim sisteminin öncelikle ana dilin öğretimine hizmet etmesi ve dinî bilgilerle birlikte dünyevî bilgileri de içermesi gerektiğine inanan Gaspıralı, millî maarifin yayılmasında büyük rol oynayacak hayır cemiyetlerinin kurulmasını destekledi. Kendisinin öncülüğünde Kırım’ın birçok bölgesinde Cem’iyyet-i Hayriyye-i İslâmiy-ye açıldı. Bu cemiyetler, usûl-i cedîd mekteplerinin Kırım’da yaygınlaşmasını sağladıkları gibi ilk defa Müslüman rüşdiyeleri de açtılar.  Yoğun faaliyetler arasında sağlığı giderek bozulan Gaspıralı, vefatından sonra Hacı Giray Han türbesi yakınlarında toprağa verildi.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Kırımlı, Hakan, Gaspıralı İsmâil Bey, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1996, cilt. 13, sf. 392-395

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun