Cihannüma

  • Yazar : Katip Çelebi
  • Önemi : Osmanlı'nın ilk sistematik coğrafya kitabı

Osmanlı Devleti’nin ilk sistematik coğrafya kitabı olarak karşımıza çıkan Cihannüma, değişik iklim sahalarına ilgi duyan Kâtip Çelebi tarafından hazırlanmıştır. Eserin giriş kısmında, coğrafyanın insana oturduğu yerde dünyayı gezen seyyahlar gibi alemi dolaşıp görme imkânı verdiğini belirten Çelebi, bu eserin okunmasıyla ömürleri boyunca seyahat edenlerden daha çok bilgi sahip olunacağını söyleyerek coğrafya ilminin faydalarını vurgular. Daha sonra Cihannüma’yı telif sebebini Arapça, Farsça ve Türkçe yazılmış coğrafya kitaplarının yetersiz olması, buna karşılık Batı’da bu bilim dalına büyük verilmesi şeklinde açıklar. Kâtip Çelebi, bu önemli çalışmanın iki bölümden meydana geldiğini, birinci bölümün sadece denizler, nehirler ve adalardan, ikinci bölümün karalardan ve alfabe sırasına göre şehirlerden, 13. yüzyıldan sonra keşfedilen ülkelerden bahseder. Cihannüma coğrafi bir eser olarak önemli bilgileri bünyesinde barındırsa da çeşitli nüshalardan anlaşıldığına göre farklı tarihlerde iki defa kaleme alınmış, ancak her ikisi de tamamlanmadan bırakılmıştır.

 Eserin ilk telifinde eski filozofların hava, ateş, su ve toprak konuları esas alınarak, bu bölümde coğrafi bilgiler temellendirilmeye çalışılmıştır. İklim-i Rum bahsinde öncelikle İstanbul, Edirne ve Bursa gibi üç Osmanlı başkentinin tavsifi yapılmış, ardından da Osmanlı’nın Avrupa’daki topraklarından Rumeli, Bosna, Macaristan gibi ülkeler konu olarak ele alınmıştır. Eserin ikinci telifi ilkinden oldukça farklıdır. Bu telifte Cihannüma’yı diğer Osmanlı coğrafi eserlerinden ayıran esas özellik,  kara parçasının kıtalara ayrılmasıdır. Burada Dünya’nın beş kıtası altıya bölünerek sistematik açıdan çalışmaya farklı bir nitelik kazandırmıştır. Kâtip Çelebi’nin erken yaşta ölmesi nedeniyle ikinci telifi de tamamlanamamıştır. Fiziki dünyayı anlamlandırma adına önemli bir yere sahip olan coğrafya alanında Doğu anlayışından Batı anlayışına geçişte önemli bir yere sahip olan Cihannüma, özellikle 19. yüzyılın ilk yarısında coğrafi yerlerin tespit edilmesine de fayda sağlamıştır. Bununla birlikte Osmanlı Devleti’nde aydın kitlelerin görüş açısını etkileyen ve bakış açısını genişleten bu eser, kendinden sonra yapılacak coğrafi çalışmalara da ışık tutmuştur.

 

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Orhan Saik Gökay, Cihannüma, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1993, cilt.7, sf.541-542

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun