Cenâbî Mustafa Efendi

  • Önem : el-ʿAylemü’z-zâḫir adlı eseriyle meşhur olan Osmanlı tarihçisi
  • Ölüm : 1590- Halep
  • Başlıca Eserleri : el-ʿAylemü’z-zâhir fî ahvâli’l-evâʾil ve’l-evâhir, Risâle fî binâʾi Ayasofya ve kalʿati Kostantiniyye, es-Sebʿu’s-seyyâr, Nihâyetü’l-merâm ve bahru cevâhiri’l-kelâm

16. yüzyılın ünlü Osmanlı ulemalarından ve önemli tarihçilerinden olan Cenabî Mustafa Efendi Anadolu seyyidlerindendi. Halep, Mekke, Bursa ve Edirne kadılıklarında bulunan Niksarlı Emîr Hasan Efendi’nin oğluydu. Ünlü bir Osmanlı tarihçisi olan Cenabî Efendi “Fahrü’l-müderrisîn” ve “Emîrzâde” olarak da anılırdı. Daha önce pek çok âlim yetiştirmiş bir aileden gelen Cenâbî Efendi, İstanbul’da birçok medresede eğitim aldı. Devrin ünlü müfessir ve şeyhülislâmı Ebüssuûd Efendi’nin hizmetine girerek bir süre ondan ders gören Cenabî Efendi Dâvud Paşa, Kariye, Sahn, Süleymaniye ve Selimiye medreselerinde müderrislik yaptı. Remzizâde’nin Kudüs’e tayin edilmesi üzerine ondan boşalan Halep kadılığına Cenabi Efendi gönderildi, bu görevde yaklaşık iki yıl kaldı. Azledildikten iki yıl sonra ise vefat etti. Cenâbî Mustafa Efendi ulemâ sınıfından ve tarihçi olmasının yanı sıra bir şairdi. Gerek şiirlerinden gerekse divanından onun ne derece şair ruhlu bir kişiliğe sahip olduğu anlaşılır.

Aynı dönemde yaşadığı Kınalızâde Hasan Çelebi ile Beyânî, Cenabi Efendi hakkında doğruluktan ayrılmayan dürüst bir kişi olarak bahseder. Çalışkan ve inancına sadık biri olarak tanıtılan Cenabî Efendi Şiirlerinde Cinânî mahlasını kullandı. Bu nedenle çoğu zaman Bursalı Mustafa Cinânî ile karıştırıldı. Özellikle Arap edebiyatı ve tarih konularında kaleme aldığı eserlerle tanınan Cenabi’nin en ünlü eseri “Cenabî Tarihi” adı ile meşhur olmuş olan esiriydi. Bu eseriyle Cenabî umumi tarih yazan ilk Türk tarihçisi olma niteliği kazandı. Eserde tüm İslam devletleri ayrı ayrı ele alındı. Arapça olarak kaleme alınan eser bir İslam tarihi niteliğinde olmakla birlikte bugüne ulaşmamış birçok bilgi kaynağındaki bilgileri de ihtiva eder. Bu eser ile Cenâbî Mustafa Efendi'nin tarih ilmine verdiği önem ve tarihçilik ve tarih metodolojisi açısından nasıl tenkitçi bir anlayışa sahip olduğu da görülür.  Öte yandan Cenabî’nin Rumeli kazaskerliği rûznâmçe defter kayıtlarından, İstanbul’da kendi adını almış 20 akçeli bir medresesi olduğu öğrenilir.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Canatar, Mehmet, Cenabi Mustafa Efendi, Diyanet İslam Ansikloepdisi, 1993, c.7, sf.352-353

Canatar, Mehmet, Cenâbî Mustafa Efendi: Hayatı, Eseri Ve Tarih Görüşü, Akademik Araştırmalar Dergisi, 1999, Sayı 4, sf. 1-6

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun