Biruni

Biruni
  • Doğum Tarihi : 973 - Kas \ Harizm
  • Vefat Tarihi : 1063 - Gazne

Biruni, astronomi, matematik, fizik, tıp, coğrafya, tarih ve dinler tarihi başta olmak üzere çeşitli alanlarda ilim sahibi olan ve bu alanlarda eserler veren Türk-İslam ve dünya tarihinin en tanınmış ve önemli ilim adamlarından biridir.

Hayatı

973 yılında Harizm’in merkezi olan Kas’ta doğan Biruni’nin ailesine dair bilgi yoktur. Zaten yazmış olduğu bir şiirinde kendisinin de babasını dahi tanımadığından bahsetmiştir. Kendinin de Türk olduğu dışında detaylı bilgilere ulaşamadığımız Biruni’nin araştırmacı bir ruha sahip olduğu ve öğrenmeye karşı olan isteği malumdur.

Küçük yaşta Harizmşahlar’ın himayesine girerek saray eğitimiyle büyüdü ve Ebu Nasr İbn Irak’tan Öklit geometrisini öğrendi. Ancak sürekli bir eğitim hayatı görmeyen Biruni, daha sonraları kendi kendini geliştirmiştir. Henüz 17 yaşındayken güneşin yüksekliğini ölçmeye çalışması, 22 yaşındayken gözlemler ve ölçmeler dizisini planlaması onun araştırmacı ruhunu ortaya koymaktadır.

Siyasi olayların gelişimi onun rahatını bozmuştur, zira Harizmşahlar’ın tarihten silinmesiyle Kas’ı terkederek bir süre Rey’de kaldığı ve burada yoksulluk ile mücadele ettiği bilinmektedir. 997 yılında Kas’a geri döndü ve burada İslam matematikçisi ve astronomu Ebü’l Vefa el-Buzcani ile buluşarak bazı araştırmalar da bulundu. Gittiiği Buhara şehrinde kendisini himaye edenler sayesinde çalışmalarını genişletti ve Şahın Çemberi adını verdiği astronomi aletini yaptı.

Harizm dönemi bittikten sonra başlayan Gazne dönemi biraz sıkıntılı oldu ve bir süre göz hapsine tutuldu. Ancak bu hapis dönemi bile onu durdurmadı ve mahrumiyet günlerinde bile astronomik gözlemlerine ve hesaplamalarına devam etti. Bu durumdan kurtulduktan sonra Hindistan’a gitti ve burada önemli kitaplarından bazılarını yazdı.

1030/41 yılları arasında Gazneli Mesud’un tahtta olduğu dönemde sarayda danışmanlık yapan Biruni, ilmi araştırmalarını da daha kolay bir şekilde yürüttü. İlerlemiş yaşına ve hastalığına rağmen çalışmalarını sürdüren Biruni son eseri olan Kitabü’s-Saydele fi’t-tıbb’ı yazdığında 80 yaşında idi. 1061 yılına gelindiğinde Gazne’de hayatını kaybetti.

İlmi ve Dini Şahsiyeti 

Çok çeşitli alanlarda eserler veren Biruni’nin ilmi yönü çok geniştir. Döneminde zirveye ulaşan isimlerden biri oldu ve özellikle matematikteki orijinalliği dikkat çekiciydi. Bunun dışında astronomi ve fizikte de başarılar elde eden Biruni, İbn Sina ile çağdaştır. Biruni metafiziğin akla dayalı olduğunu düşünerek Ortaçağ üstadlarından daha modern ilim adamı tipine yaklaştı.

Felsefe ile de uğraşan Biruni’nin bu alanda yazmış olduğu eserlerinin hiçbirisi günümüze ulaşamamıştır. Bunun dışında gözlem ve deney yapma imkanı bulduğu her alandaki çalışmaları günümüze sağlıklı bir şekilde ulaşabilmiştir. Ancak onun en büyük ilgi odağı şüphesiz ki astronomidir ve bu alanda incelemeleri çoktur.  Zaten yazmış olduğu Kitabü’t-Tefhim adlı eseri onun bu alanda ne kadar büyük bir ilme sahip olduğunu göstermektedir.

Onun Aristo’yu sarsılmaz bir otarite olarak görmemesi ve Aristo’yu sert bir dille eleştirmesi onun 2 yönünü ortaya çıkarır ki, bunlardan ilki Aristoculuk adına felsefi bir dogmatizmi benimsememesi, ikincisi ise İslam inançlarına sıkı sıkıya bağlı olmasıdır.

Biruni’ye göre insan cüsse olarak birçok canlıdan küçük olmasına rağmen aklı sayesinde onların hepsindene üstündür. Bu üstünlüpün, insan aklının ve imanının ışığında ilahi bir hikmet, kudret ve rahmet vardır.

Eserleri

Birçok eseri olan Biruni’nin başlıca eserleri şunlardır;

El-Asarü’l-bakıye, Tahdidü nihayati’l-emakin, Et-Tefkim, Tahkiku ma li’l-Hind, El-Kanunü’l-Mesudi, El-Cemahir, Es-Saydele, Risale fi Fihristi kütübi Muhammed b.Zekeriyya er-Razi, Makale fi’stihraci’l-evtar fi’d-daire, Hikayetü’l-aleti’l-müsemmat..

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Tümer, Gümay, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, cilt 6, 1992

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun