Basmacı Hareketi

  • Basmacı Hareketi : Rusya’da Türkistan’ın istiklali için faaliyet gösteren milli ayaklanmalarına verilen genel ad.
  • Adlandırma : Basmacı ifadesi literatürde kullanılsa da bu ifade Ruslar tarafından küçümseme ifadesiyle verilmiştir. Bu harekete katılanlar kendileri için korbaşı ifadesini kullandı.
  • Yer ve Tarih : 1918 – Hokand Şehri

Bu gruba Basmacı denilmesinin nedeni, bu kuruluşların başına geçenlerin bir kısmının ihtilalden önceki yıllarda da Basmacılık yapmış olmalarıdır. Türkistanlılar ise kendilerini hiçbir zaman Ruslar’ın ‘haydut çetesi’ anlamında kullandıkları ve dünyaya böyle göstermek istedikleri tarzda Basmacı olarak tanıtmamışlar, İslam askerleri, vatan müdafaacıları ve Türkistan azatlığının askerleri olarak göstermişlerdir ve kendilerinde korbaşı demişlerdir. Basmacılar halka dokunmazlar, sadece Rus memurları soyar, hazine mallarını yağmalar ve aldıkları ganimetleri fakirlere dağıtırlardı. Tek gayeleri olarak da, “Türkistan Türkistanlılarındır” sloganında ifadesini bulan, Türkistan’ı Ruslar’dan kurtararak istiklaline kavuşturmaktı. Hokand şehrinde başlayan ve kısa sürede diğer bölgelere de yayılan hareketin ilk üç gününde Ruslar tarafından 10.000’den fazla Türkistanlı öldürüldü. Türkistanlı liderlerin önderliğinde yapılan mücadelelerde ayaklanmalar Fergana vadisine de yayılarak bu bölgede Ruslarla birlikte hareket eden Ermeniler 180 köyü ateşe verip yaklaşık 20.000 kişiyi öldürmüşlerdir. Sovyetlerin amacı bütün Türkistan’ı işgal etmekti. Buna izin vermek istemeyen Basmacılar ile Kızıl Ordu arasında çok kanlı savaşlar oldu. Fergana vadisinde devam eden mücadeleler 1921 yılına kadar sürdü, geçici bir Türkistan hükümeti kurularak komşu devletler ile münasebet kurulmaya çalışıldı.

Enver Paşa’nın 1921 yılında Türkistan’a giderek Basmacı Hareketi'ne katımasıyla Ruslar önemli kayıplar verdi. Bunun üzerine 1922 yılında barış istemek zorunda kalan Ruslara Enver Paşa ‘’Barış antlaşmasının ancak Türkistan topraklarındaki Sovyet askerlerinin çekilmesinden sonra söz konusu olabileceğini belirterek” bu teklifi reddetti. Bu sıralarda Semerkant şehrinde 'Türkistan Türk Müstakil İslam Cumhuriyeti' kuruldu. Ancak Sovyetlerin ağır bir saldırı gerçekleştirmesi üzerine Basmacı liderler ayrılmak zorunda kaldı, geçici Türkistan hükümeti dağıldı, Enver Paşa şehit oldu. Böylece Basmacılığın birinci devri sona erdi. 1924 yılında başlayan Basmacılığın ikinci devresinde birlikler silah buldukça mücadeleye devam ettiler. Bu mücadeleler de 1935 yılına kadar devam ettiyse de Ruslar kesin olarak harekata son verdi. Harekatın başarıya ulaşamamasının başlıca sebepleri arasında korbaşı denen Türkistanlı liderlerin kendi aralarında düzenli bir birlik kuramamaları, savaşlarda tank, uçak, top ve zehirli gaz gibi silahlar kullanan Ruslara karşı birliklerin makineli tüfeklerinin bile olmayışı ve dışarıdan yardım alamamaları sayılabilir. Bu dönemde Rusya'da çıkan eserler bu konuda genellikle sübjektiftir ve yakın zamana kadar Basmacılık meselesiyle ilgili arşiv belgelerinin yayımlanmasına henüz izin verilmiyordu.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Abdülkadir Konuk, Basmacı Hareketi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1992, cilt: 5, sayfa: 107 - 108

Murat Bardakçı, Enver, İş Bankası Yayınları, Kasım 2015, İstanbul

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun