Artuk Bey

  • Görev : Selçuklu kumandanı
  • Doğum : ?
  • Ölüm : 1091 – Kudüs?

Anadolu’nun fethinde önemli rol oynayan Selçuklu emiri Artuk Bey(Artuk b. Eksük)’in ilk dönemlerine dair bilgi bulunmamaktadır. 1063 yılında kendisine bağlı Türkmenler’le Sultan Alparslan’ın hizmetine giren Artuk Bey, Malazgirt Savaşı’nda sultanın maiyetinde bulundu. Savaştan sonra Bizans’la imzalanan antlaşmanın yerine getirilmemesi üzerine, Yeşilırmak ve Kızılırmak havzalarında fetihler yaptıktan sonra Sakarya Nehri’ni geçerek İzmit taraflarına ulaştı. Alparslan’ın ölümü ve kardeşi Karaarslan Kavurd Bey’in saltanat iddiasıyla harekete geçmesi üzerine merkeze çağrıldı ve Kavurd’un bertaraf edilip Melikşah’ın tahta geçmesinde önemli rol oynadı. Bir süre sonra Sultan Melikşah tarafından Anadolu’daki fetih görevinden alınıp İran-Irak sınır bölgesindeki Hulvân’a tayin edilen Artuk Bey, ayrıca kendisine Ahsâ ve Bahreyn’de isyan eden Karmatiler’le ilgilenme görevi de verildi. Bu arada Hulvân ve el-Cebel’i de Selçuklu topraklarına kattı ve bu başarıları üzerine Hulvân ve civarına vali tayin edildi.

Artuk Bey Haziran 1083’te, Sultan Melikşah’ın buyruğuyla Mervânoğulları ailesinin idaresindeki Diyarbekir bölgesinin fethiyle görevlendirilen Fahrüddevle Muhammed b. Cehîr’in maiyetinde sefere katıldı; fakat Fahrüddevle ile anlaşmazlığa düştüğü için kuvvetleriyle birlikte savaşı terkederek Sincar’a çekildi. Bununla birlikte Diyarbekir harekâtından ayrılması ve Musul Emîri Şerefüddevle Müslim ile anlaşması sebebiyle sultandan pek itibar görmedi; bu yüzden Horasan’dan ayrılarak ikta yeri olan Hulvân’a çekildi. Çok geçmeden, bir daha güvenini kazanamayacağı düşüncesiyle Melikşah’ın hizmetinden ayrılıp Suriye ve Filistin Selçuklu Hükümdarı Tâcüddevle Tutuş’un hizmetine girdi. Tutuş, babasının bu değerli kumandanını Kudüs ve yöresine vali tayin etti, ayrıca sınır şehrini de kendisine iktâ olarak verdi. Maiyetindeki Türkmenler’le el-Cezîre’ye gelen Artuk Bey, Fahrüddevle’nin ilhak harekâtına devam ettiği Diyarbekir bölgesini ele geçirme teşebbüsünde bulundu. Hatta gönlünü almak isteyen Melikşah’ın gönderdiği hediyeleri kabul etmeyerek sultana karşı adeta isyan eder bir duruma geldi. Anadolu Selçuklu hükümdarı Süleyman Şah’ın Antakya’yı fethedip ardından Halep’i kuşatması üzerine, burayı elinde tutan Şerif Ebû Ali şehri teslim etmek maksadıyla Tutuş’u davet etti. Şerif Ebû Ali’nin entrikaları yüzünden karşı karşıya gelen iki Türk ordusu şiddetli bir savaşa tutuştular; Artuk Bey’in gayretleri sonucu Süleyman Şah’ın ordusu yenilgiye uğradı. Artuk Bey bundan sonra sultanın teveccühünü kazanmaya çalıştı ve 1087 Nisan ayında Bağdat’a hareket etti. Bu tarihten vefatına kadar hakkında bilgi edinilemeyen Artuk Bey büyük bir ihtimalle, idaresi kendisine verilen Kudüs’e döndü, hayatının son günlerini burada geçirdi.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Sevim, Ali, Artuk b. Eksuk, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1991, c.3, sf.414-415

Türk ve Dünya Ünlüleri Ansiklopedisi, cilt.1, fasikül.1, İstanbul, 1983

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun