Altın Orda Hanlığı

  • Önem : 1241-1502 yılları arasında Deşt-i Kıpçak'ta hüküm süren bir Türk-Moğol devleti

Devletin kurucusu Batu Han’ın ak otağının üst kısmının altın yaldızlı olması sebebiyle bu devlete Altın Orda veya Ak Orda denir. Çağatay Han ve Ögedey Kağan’ın 1241 yılında birbiri ardınca ölmeleri üzerine Cengiz’in torunları arasında en yaşlı ve itibarlı kişi durumuna geçen Batu Han, daha rahat hareket etme imkânına sahip oldu. Böylece geniş bir sahada, merkezi Saray şehri olan Altın Orda Devleti kuruldu. Altın Orda’nın idarî teşkilâtı eski Türk idare sistemine göre düzenlendi, ayrıca bozkır gelenek ve teşkilâtı da devam ettirildi. Altın Orda Hanlığı’nda en önemli devlet organı, kurultay olup han bu meclisin başkanıydı. Kurultay hanların seçimi, büyük savaşların ilânı ve önemli devlet meselelerinin konuşulması gibi hallerde toplanırdı. Batu Han’ın ölümünden sonra yerine geçen oğulları Sartak ve Ulakçı’nın da aynı yıl içinde ölmeleri üzerine Batu Han’ın kardeşi Berke, han oldu. Daha önce Müslümanlığı kabul eden Berke Han’ın en büyük başarısı, Altın Orda’ya karşı başlayan isyanları büyümeden kısa zamanda bastırmasıydı. Berke’den sonra Altın Orda’nın başına geçen Mengü Timur devletin bütünlüğünü ve istiklâlini bir müddet daha korumayı başardı. Fakat Mengü’nün yerine geçen Tuda Mengü Han zamanında devletin bütünlüğü tehlikeye düştü ve bundan sonraki yirmi beş yıllık süre, Altın Orda’nın ilk fetret devri oldu. Bu ilk fetret devri 15. yüzyılın başlarında sona erdi.

Özbek Han ile Canıbeg Han’ın saltanatları döneminde Altın Orda’nın bütünlüğü yeniden sağlandı ve devlet eski kudretli günlerine kavuştu. Timur Devleti kurulduktan sonra Timur Altın Orda’ya karşı sefere çıkarak Toktamış Han’ı büyük bir yenilgiye uğrattı. Bu yenilgilerden sonra Altın Orda Hanlığı hızla parçalanmaya başladı. Timur Kutluk Timur tarafından Altın Orda hükümdarı ilân edildi. Uluğ Muhammed 1427’de Altın Orda tahtını yeniden ele geçirdi ise de bir müddet sonra Kırım’da hanlığını ilân etmiş olan Hacı Giray’ın yanına sığınmak zorunda kaldı. Altın Orda Hanlığı’nı ele geçiren Küçük Muhammed Han tamamen Altın Orda’nın hâkimi oldu. Küçük Muhammed Han’ın ölümünden sonra yerine geçen Seyyid Ahmed Han Hacı Altın Orda’yı eski parlak günlerine döndürmek maksadıyla giriştiği bu mücadelede oldukça başarılı sonuçlar aldı. Seyyid Ahmed’in yerine Altın Orda’nın başına geçen Ahmed Han da mücadeleyi sürdürdü. Ahmed Han’ın ölümünden sonra yerine geçen oğlu Şeyh Ahmed Han dirayetsiz bir hükümdar olduğu için memleketi içine düştüğü buhrandan kurtaramadı. Taht mücadelesine giren prenslerin artması devletin parçalanmasına yol açtı. Böylece Altın Orda toprakları üzerinde daha önce kurulan Kırım, Kazan ve Nogay hanlıklarından başka Astrahan ve Sibir hanlıkları da ortaya çıktı.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Saray, Mehmet, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt: 2, 1989, s: 538-540

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun