Ali Deşti

  • Meslek : İranlı yazar, gazeteci ve devlet adamı
  • Doğum : 1894 - Kerbelâ
  • Ölüm : 16 Ocak 1982 - Tahran
  • Başlıca Eserleri : Eyyâm-ı Maḥbes, Fitne, Sâye, Câdû, Hindû, Naḳşî ez Ḥâfıẓ, Seyrî Der Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî, Ḳalem-rov-i Saʿdî, Hâḳānî: Şâʿirî Dîr Âşinâ, Demî bâ Ḫayyâm, Perde-i Pindâr, Pencâh u Penç, ʿAḳalâ ber Ḫilâf-ı ʿAḳl, Nigâhî be Sâʾib, Taṣvîrî ez Nâṣır-ı Ḫüsrev

Dönemin tanınmış âlimlerinden olan babası Şeyh Abdülhüseyin Deştistânî belirli bir yerde uzun süre kalmadığından Ali Deştî de eğitimini Kerbelâ, Necef ve Bağdat’ta tamamladı. Seyyid Hüseyin Fişârekî ve Şeyh Abdülkerîm Hâirî Yezdî’den fıkıh dersleri aldı. I. Dünya Savaşı başladığı sırada Şîraz’a geçti. Buradan İsfahan’a ve Başbakan Mirza Hasan Vüsûkuddevle’nin İngilizler’le yaptığı anlaşmayı haber alınca Tahran’a gitti. Tahran’da kendini siyasî karışıklıklar içinde buldu. Dönemin muhalif isimlerinin yanında yer aldı. Tahran’da çeşitli gazete ve dergilerde edebî ve siyasî makaleler yazan Deştî, iktidar aleyhine yazıları ve faaliyetleri sebebiyle Tahran’dan sürüldü. Bir süre Kirmanşah’ta oturduktan sonra Tahran’a dönüp siyasî çalışmalarına aynı hızla devam etti. Ancak muhalefeti destekleyen yazılarından dolayı hapsedildi. Şiî âlimi Seyyid Muhammed Sâdık Tabâtabâî’nin yardımıyla hapisten çıktıysa da muhalefet saflarını terk etmedi. Başbakan Seyyid Ziyâüddin döneminde ikinci defa hapse girdi. Bu sırada hapishane günlüklerini içeren meşhur eseri Eyyâm-ı Maḥbes’i kaleme aldı. 1921 darbesinin ardından kendisinin de aralarında bulunduğu siyasî hükümlüler tahliye edilince tamamen basın hayatına yöneldi.

Modern İran nesrinin önemli simalarından olan Deşti başlangıçta, bir süre başyazarlığını yaptığı Sitâre-yi Îrân gazetesinde yine hükümet aleyhine makaleler yazdı. Bu gazete kapatılınca Şafaḳ-ı Sorḫ adlı bağımsız bir gazete çıkarmaya başladı. Deştî, bir grup aydın ve yazarla birlikte davet edildiği Rusya’da Sovyet devriminin onuncu yıl kutlamalarına katıldı. 1928’de Bûşehr’den milletvekili seçildi. 1935 yılında Şafaḳ-ı Sorḫ’ta yayımlanan bir makalesi yüzünden gazetesi kapatıldı, kendisi de hapse atıldı. Beş ay sonra hastalığı sebebiyle serbest bırakılınca tekrar siyasete döndü ve milletvekili seçildi. Özel bir kulüp niteliği taşıyan Hizb-i Adâlet’i kurdu. Başbakan Kıvâmüssaltana’nın Sovyetler Birliği yanlısı siyasetine ve Tudeh Partisi’ne kabinede yer vermesine muhalefeti yüzünden tekrar tutuklandı. Altı ay sonra hapisten çıktı ve bazı Avrupa ülkelerini dolaştı. Bu sırada Batı düşüncesi ve edebiyatını yakından tanıma imkânı buldu. Tahran’a döndüğünde 1951 yılına kadar görev yapacağı İran’ın Kahire büyükelçiliğine tayin edildi. Şahın Musaddık hükümetini devirmesinden sonra senato üyeliğine seçildi. Bu görevini 1979 İran İslâm Devrimi’ne kadar sürdürdü. İslâm devriminin ardından iki defa tutuklandıysa da birer ay sonra serbest bırakıldı.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Kanar, Mehmet, Ali Deşti, Diyanet İslam Ansiklopedisi, 2016, Cilt. EK-1, sf. 325-326

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun