Abdurauf Fitrat

  • Meslek : Siyasetçi ve Fikir Adamı
  • Önem : Türkistan Cedîdcilik hareketinin önde gelen isimlerinden
  • Doğum : 1886 - Buhara
  • Ölüm : 1938 ?
  • Başlıca Eserleri : Münazara, Beyanat-ı Seyyah-ı Hindi, Necat, Aile

Medrese de tahsil gören Abdürrauf, 1910’da Buharalı milliyetçilerin kurduğu Terbiyye-i Etfal cemiyetince araştırmalarda bulunmak üzere gönderildiği İstanbul’da ilk eserlerini yayımladığı gibi Terbiyye-i Etfal cemiyetinin bir şubesini de faaliyete geçirdi. Buhara’ya döndükten sonra Genç Buharalılar’ın yayın ve teşkilat işlerinde çalıştı; 1917 yılına kadar da cemiyetin liderliğini sürdürdü. Buhara Milli Devleti’nin kuruluşu için çalışan reformcuların merkez komitesinde görev alan Fıtrat ve arkadaşları Buhara emirine karşı Ruslar’la iş birliği yaptılar. 1918’de emirin şiddetli takibi üzerine arkadaşları ile Taşkent’e geçti. Burada devrin milliyetçi-yenilikçi aydınlarını bir araya getirerek sohbet cemiyetini kurdu. Ahmed Yesevi, Ali Şir Nevai, Hüseyin Baykara ve Babür gibi meşhur şahsiyetleri tanıtarak Özbek dili ve edebiyatı üzerinde araştırmalar yapan cemiyet milliyetçi fikirlerin ocağı haline geldiyse de 1922’de Ruslar tarafından kapatıldı. Genç Buharalılar’ın kurduğu hükümetlerde Eğitim ve Dışişleri bakanlığı yapan Fıtrat, Rusların müdahalesinden sonra siyasi-idari görev almayarak halkı eser yazmak suretiyle aydınlatmaya çalıştı. Eserlerinde resmi Rus görüşlerine ters düştüğü için Rus makamlarının daima şüphesini çekti. 1937-1938 yıllarında yürütülen “halk düşmanlarını kitle halinde yok etme” harekatında bölücü, burjuva milliyetçisi olarak suçlandı ve ölüme mahkum edildi; 1938’den sonra da kendisinden bir daha haber alınamadı.

Fıtrat kendini İslam dünyasının problemlerine adamış bir fikir adamı olup; İslam aleminin meselelerini medreseleri boşalmış, devlet otoritesi kalmamış, Rus işgaline uğramış olan kendi memleketi Buhara örneğinde inceledi. Kurtuluş için önce İslam’ın temel kurallarına ters düşen taklide dayalı anlayışın terkedilmesi gerektiğini savunuyordu. Sosyal planda, aile içi ilişkilerde de reformların gerekli olduğunu söyleyen Fıtrat, ailede kadının mevkiinin yükseltilmesiyle başlayacak yeniden yapılanmayı zaruri görmektedir. Münaẓara adlı eserinde din adamlarını, bilgilerinin yetersizliğinden ve İslâm’ı yanlış takdim etmelerinden dolayı şiddetle tenkit eden Fıtrat, İslam dünyasının zayıflamasından din adamları ile medrese hocalarını sorumlu tutmaktadır. Genç Buharalılar’a Türk dilinin güçlendirilmesinin milli iradeyi de destekleyeceği fikrini aşılayan Fıtrat, Mart 1921’de Buhara Cumhuriyeti Eğitim bakanı sıfatıyla Türkçe’yi resmi dil olarak ilan etmiştir.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Kaynakçalar

Eraslan, Cezmi, Abdürrauf Fıtrat Diyanet İslam Ansiklopedisi, 1996, C. 13, sf. 48-49

DİĞER ANSİKLOPEDİLER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun