Çanakkale 1915: Gelibolu'dan Afrika Basınına Yansıyanlar

Çanakkale 1915: Gelibolu'dan Afrika Basınına Yansıyanlar

Yalnızca Türk tarihinde değil dünya savaş tarihinde de önemli bir yere sahip olan Çanakkale Savaşı gerçekleştiği dönemde farklı ülkeler tarafından dikkatlice takip ediliyordu. Çanakkale’de cereyan eden savaşa gösterilen bu ilgi Dünya Savaşı’nda yer alan ülkelerce çıkar sağlama ekseninde ilgi görürken, Afrika basınında da yer alıyordu. Çanakkale Savaşları’nın Afrika basınında genişçe yer tutmasının sebebi ise daha çok Afrika’yı sömüren Batı devletlerinin misyonerlik faaliyetleriyle ilgiliydi.

BEYAZ TARİH / MAKALE

1915 yılı Şubat ayında başlayan Çanakkale deniz ve akabinde gerçekleşen kara muharebeleri, dünya neşriyatında olduğu gibi Afrika basınında da büyük yankı uyandırmıştır. Çanakkale Muharebeleri’nin unutulmayan bir tarafı İstanbul hükümetini düşürmek için tam manasıyla yedi düvelin geçmek için zorladığı Çanakkale Boğazı’nda ummadığı bir Türk direnişiyle karşılaşmasıdır. Diğer bir dikkat çekici tarafı ise merhum Akif’in dizelerinde “kimi Hindu, kimi yamyam kimi bilmem ne bela” şeklinde belirttiği tüm sömürge toplumlarının bu ölüm kalım savaşında yer almış olmasından ileri gelir.1 Dolayısıyla günümüzde Çanakkale Muharebeleri ile ilgili basılan İngilizce bir kitabın Güney Afrika, Hindistan, Yeni Zelanda veya İngiltere’de aynı iştahla okunması, bu ortak tarihi geçmişten ileri gelir. Bu özet çalışma, Çanakkale Harbi'nin Afrika  basınına yansıyan haberlerini dönemin kaynakları çerçevesinde ortaya koymayı amaçlar.

capo town
Cape Town Milli Arşivi'nde bir Çanakkale resmi(1915)

Afrika Kaynaklarında Çanakkale Muharebeleri

Çanakkale Savaşları’nın Afrika basınında genişçe yer tutmasının sebebi daha çok Afrika’yı sömüren Batı devletlerinin misyonerlik faaliyetleriyle ilgilidir. Fakat diğer yandan Çanakkale’de savaştırılmak üzere Gelibolu Yarımadası’na getirilen Gineli, Sudanlı veya Senegalli askerlerin Türklere karşı kullanılması bu meselenin ayrı bir boyutudur. Bir başka husus yine Anglo-Boer savaşında uzun yıllar Güney Afrika’da kalan Ian Hamilton, Lord Kitchener, C. Townshend ve hatta W. Churchill gibi İngiliz komutanların Çanakkale’de veya Anadolu’nun diğer cephelerinde savaşmış olmalarıdır. Bu sebeplerden ötürü Afrika neşriyatında Gelibolu Yarımadası’ndaki muharebelerle ilgili detaylı bilgiler mevcuttur. Mesela; Güney Afrika’da yayınlanan 8 Ocak 1915 tarihli The Rhodesia Herald gazetesi İstanbul hükümetinin savaşın ekonomik yükünü kaldıramayacak kadar ağır yüke girdiğini yazıyordu. Habere göre İstanbul’dan yeni dönen bir İngiliz casusu Sör Aitken’e göre Osmanlı ekonomisi ve siyaseti tamamen Almanların eline geçmişti. 2 aydır kıtlık çekildiğini ve bir ekmeğin tanesinin İstanbul’da 100 sente satıldığı belirtilmekteydi. Gazete haberinde 6.000 Alman askerinin şimdiden Türk ordusunda yer aldığını, Gelibolu’daki başkomutanın dahi Alman olduğu bilgisi yanında Enver Paşa’nın eşinin dahi Alman olduğu ve Osmanlı hareminde onlarca Alman kadının Alman istihbaratına çalıştığı gibi abartılı yahut yalan haberlere de yer verilmişti.2

20 Ocak 1915 tarihinde Güney Afrika’da Hintli Müslümanlar tarafından yayınlanan bir gazetenin editör yorum kısmındaki pasajda “Haç” ile “Hilal”in kavgası şeklinde bir açıklamada Çanakkale Muharebelerine daha başka bir boyuttan bakıldığı anlaşılıyordu. Fakat aynı sayfanın başka bir bendinde Osmanlı Devleti’nin neden Almanlarla ittifak ettiği eleştiriliyordu. Gazete haberinde İngiliz saflarında savaşan Müslüman askerler olduğu halde Almanya ordusunda hiçbir Müslüman’ın olmaması sebebiyle İstanbul hükümetinin kendine yanlış müttefik seçtiği vurgulanıyordu. Müslüman Hintlilerin yayınladığı bu haberin hakikaten kendi fikirleri değil bir İngiliz propagandası olduğu diğer yayınlarla karşılaştırıldığında anlaşılmaktadır.3

Nitekim bu tarihten 5 gün evvel çıkan bir misyoner gazetesinin haberinde Türklerin Almanlar ile ittifak ederek İslam dinine ihanet ettikleri haberine yer verilmişti. Osmanlı’ya bağlı Hintli Müslümanların bu haberi daha çok hür iredeleri dışında zaruri olarak yayınladıkları alenen anlaşılıyor.4

19 Şubat 1915 tarihli başka bir Güney Afrika gazetesi Çanakkale’de ölüm kalım mücadelesi olurken Enver Paşa’nın Sarıkamış’ta büyük bir yenilgiye uğradığı haber konusu edilmişti. Gazete haberinde Rus piyade askerinin başarılı bir şekilde Ardahan ve Sarıkamış’ta Enver Paşa’nın ordusunu mağlup ettiği ve yüzlerce yaralı Türk askerinin geri çekilmek zorunda kaldıkları not edilmişti.5

13 Mart 1915 tarihli The East African Standard gazetesi Çanakkale Muharebeleri hakkında çok detaylı bilgiler vermekteydi. İki tarafın da savaş gücünü kıyaslayarak İngilizlerin deniz kuvvetlerinin çok daha güçlü donanıma sahip olduğu not edilmişti. İzmir Körfezi’nden süratle gelen Queen Elizabeth zırhlısının Saros Körfezi’ni, Hamidiye tabyalarını ve Soğandere mevkiindeki Türk mevzilerini aralıksız bombaladığı belirtilmişti. Bunlarla birlikte Queen Elizebeth’i koruyan bazı İngiliz savaş gemilerinin Türkler tarafından batırıldığı da belirtilmişti.6

east
East African Standard gazetesinde 1915 Çanakkale Savaşları. 

19 Mart 1915 tarihli Uganda Herald gazetesi Çanakkale’de meydana gelen deniz muharebeleriyle ilgili kayda değer bilgiler vermekteydi. Queen Elizabeth gemisinin Hamidiye ve Ertuğrul tabyalarını bombardımana tuttuğu, Agamemnon ve Lord Nelson zırhlılarının ise Dardanel sahillerini bombaladıktan sonra Hintli bir bölüğün bu havaliye çıkarma yaptığı kaydedilmişti.7

Bu tarihlerde İtilaf devletleri Çanakkale’de büyük bir yara aldıkları halde Afrika basının da bu mağlubiyetin saklandığı aşikardır. 18 Mart 1915 tarihinde Çanakkale’de destan yazan Türk askerinin zaferi Afrika basınında saklanmıştır. O tarihlerde İngilizlerin mağlubiyeti saklansa da daha sonra hatıralarını yazan Churchill, Hamilton veya Townshend gibi komutanlar bu yenilgiyi büyük bir trajedi olarak yorumlamışlardır.

21 Mart 1915 tarihli The Bulawayo Chronicle gazetesi ise Gelibolu Yarımadası’ndan cephe cephe rapor vermekteydi. Haberde savaş gemilerinin Kilit Bahir ve Seddülbahir sırtlarını bombaladığını fakat iki İngiliz savaş gemisi Gaulois ve Bouvet’in Türkler tarafından batırıldığı için Suriye açıklarında bekleyen Henri Quatre gemisinin Çanakkale’de görevlendirildiği kaydedilmişti. Öte yandan Amethyet adlı bir savaş gemisinin Kilit Bahir ve Çanakkale arasındaki telgraf tellerini kestiğini rapor ediyordu. Gazete haberinin sonunda o tarihe kadar ölen, yaralanan, kayıp İngiliz ve Fransız ve Hint ordusundaki üst düzey askerlerin isimleri yer almaktaydı.8

26 Mart 1915 yılında The Rhodesia Herald gazetesi İngiliz deniz kuvvetlerinin Gelibolu üzerindeki harekatı hakkında detaylı bilgiler veriyordu. Habere göre The Queen Elizabeth, Ocean, Agamemnon, İnfexible, Lord Nelson ve beş diğer İngiliz savaş gemisinin Saros Körfezi’nden Dardanel ve Kilit Bahir sırtlarını topa tuttukları kaydedilmişti. Haberde Kilitbahir, Dardanel ve Çanakkale cephelerinin ateş altında olduğu not edilmişti. Amiral Guopratte’nin verdiği bilgiye göre İngiliz denizaltısının Mesudiye zırhlısına ve bir Fransız denizaltısının da Goeben (Yavuz) gemisine torpido fırlattığı belirtilmişti.9

17 Nisan 1915 tarihli The Colonial and Provincal Reporter Dardanel koyundaki mayınların temizlenmesi için bir mayın gemisinin başarılı şekilde görevini yürüttüğü kaydedilmişti.10 28 April 1915 tarihli Güney Afrika gazetesi ittifak devletlerinin Gelibolu Yarımadası’nın Asya tarafına asker çıkardıklarını haber etmişti. Gazete haberinde ayrıca Fransız bölüğünün beşyüz düşman askerini esir ettiği kaydedilmişti.11

29 Nisan 1915 tarihli bir başka Afrika gazetesi Yeni Zelanda ve Avustralya’dan Akdeniz’e gelen savaş gemisinin Mısır’da beklemede olduğu ve ihtiyaca göre Çanakkale’ye sevk edileceği bildiriliyordu. Türk gemilerinin Gelibolu sularında etkili olmamasına binaen şu anda destek kuvvete acil ihtiyaç olmadığı belirtilmekteydi.12 6 Mayıs 1915 yılında Queen Elizabeth zırhlısı, Türklere karşı İngiliz ve Anzak kuvvetlerinin Gelibolu Yarımadası’nda konumlanmasını sağlamıştı. Fransız ordusunun ise karşı kıyıda Anadolu yakasında konumlandığı bilgisine yer vermekteydiler. Queen Elizabeth zırhlısının ayrıca 27 Nisan’da Gelibolu Yarımadası’na sekiz ton erzak ve mühimmat indirdiği notu yer almaktaydı.13

17 Nisan 1915 tarihli bir başka Afrika menşeli neşriyat Birinci Cihan Harbi’nin ekonomik yükünü kaldırmakta zorlanan Osmanlı Devleti’nin finansal desteğe ihtiyacı olduğu ve Cavit Paşa’nın çareler aradığını yazmaktaydı. Haberde Mareşal Von der Goltz Paşa’nın Almanya’dan elli adet top gönderilmesini istediği de rapor edilmişti. Bu gidişat çerçevesinde yakında İstanbul hükümetinin düşeceği ve İstanbul’a girecek olan İtilaf devletleri donanmasının öncelikle İstanbul’daki Almanları öldüreceği rapor ediliyordu.14

1 Mayıs 1915 tarihli The East African Standard gazetesi Gelibolu yarımadasında ciddi bir direnişin olduğunu kaydetmişti. Türk savaş gemisi Turgut Reisin süratle İngiliz gemilerini bombalayıp uzaklaştığı ve Türklerin bölgeyi iyi tanıdıklarından ötürü daha avantajlı oldukları belirtilmişti.15

21 Mayıs 1915 tarihli Bulawayo Chronicle gazetesi Gorben Zırhlısı’nın Çanakkale Boğazı’nı geçtiğinden beri Karadeniz’de Rus sahillerinde korku saldığını yazmıştı.16 Öte yandan İtilaf devletlerinin gemilerinin Maydos ve Gelibolu sahillerini bombardımana tuttuğu kaydedilmişti. Haberde 25 adet esir alınan İngiliz askerinin Çanakkale’den Bursa’ya götürüldüğü bilgisi de yeralıyordu.17

7 Haziran 1915 tarihli başka bir Güney Afrika gazetesi Çanakkalede Türklerin büyük kayıplar verdiğini yazmaktaydı. Habere göre 4 Haziran’da Birinci Fransız bölüğü Türklerin 400 metre uzunluğundaki hattını da ele geçirdiğini rapor ermişti.18 25 Haziran 1915 tarihli bir başka Afrika gazetesi ise Fransız ve İngiliz kuvvetlerinin Alibaba sahillerini bombaladığını yazmaktaydı.

9 Temmuz 1915 tarihli The Beira Post gazetesi Mozambik’den Çanakkale cephesini bildiriyordu. Haberde General Ian Hamilton’un Türk saldırılarını önlediğini ve hatta Türk ordusuna ağır hasar verdiği rapor edilmişti. Gazete haberinde ayrıca Fransızların silah ve erzak taşıyan 11 adet Türk takasını batırdığı bilgisi yer almıştı.19

hamiltonn
General Ian Hamilton Çanakkale'de 1915 (ortada).

16 Temmuz 1915 yılı haberinde İngilizlerin Çanakkale’de başarılı ilerlemeler kaydettiklerini fakat Fransız askerinin Gelibolu’yu terkettiğini kaydetmişti. Haberin devamında General Liman Van Sanders’in Berlin’e geri çağrıldığı rapor ediliyordu. Bu ağır savaş şartlarına dayanamayan Türklerin şimdiden İsviçre’ye barış görüşmelerini başlatmak maksadıyla bir delege gönderdiği haberi ise daha çok aslı olmayan bir savaş propagandasına benzemekteydi.20

21 Temmuz 1915 yılı Lagos gazetesi Ian Hamilton ve Enver Paşa’nın Çanakkale Muharebeleri’nde faaliyetleri hakkında malumat veriyordu. Türk savaş gemilerinin Maydos koyundan Çanakkale arasında sefer ettiklerini, Fransız ve İngiliz gemilerine yaptıkları saldırılarda muvaffak olamadıklarını yazmaktaydı.21

23 Temmuz 1915 tarihli bir Güney Afrika gazetesi ise günlerce süren ağır bombardıman neticesinde Ian Hamilton komutasındaki İngiliz kuvvetlerinin Dardanel koyunda iki hat kadar ilerledikleri kaydedilmişti. Habere göre tüm bu ağır bombardırmana rağmen sabaha karşı Türklerin süratli bir saldırısıyla İngilizler geri çekilmek zorunda kalmıştı.22

20 Ağustos 1915 tarihli başka bir Mozambik haberi, İngiliz ordusunun Suvla Körfezi’nde ilerlemeler kaydettiği haberine yer vermişti. Bununla birlikte İtalyanların bir saldırı planları olduğu yine rapor edilmişti.23

3 Eylül 1915,  tarihli The Sierra Leon gazetesi Enver Paşa’nın hesabına Trablusgarp Savaşı’nda bulunan Alman subay Baron Otto Von Gumpenburg’un istihbarat görevi yürüttüğü rapor edilmişti. Habere göre Baron Otto’nun uzun zamandan beri Osmanlı ordusuna hizmet ettiğini ve Müslüman olduğunu yazıyordu. Baron Otto’nun Mısır’da İngiliz kuvvetleri tarafından tutuklanması Afrika’da İngilizler hesabına misyonerlik yapan gazete tarafından müjdelenmişti. Aynı yazının devamında Çanakkale Cephesi’nde savaşın kıran kırana geçtiği not edilmişti.24

10 Eylül 1915 yılında bir Güney Afrika gazetesi Enver Paşa’nın Genelkurmay Başkanı olduğunu rapor etmişti. Aynı haberin devamında devrik sultanın (Abdülhamid) Gelibolu’daki önlemlerine rağmen General Ian Hamilton’un şimdiden Suvla Körfezi’ne başarıyla asker çıkardığı notu bulunmaktaydı.25

10 Eylül 1915 tarihli The Weekly News gazetesi Sierra Leon’dan İngiltere’nin Suvla Körfezi’ndeki planını terk ettiğini kaydediyordu. Alman ordusunun da büyük kayıplar verdiği ayrıca kaydedilmişti.26 9 Kasım 1915 tarihli Mozambik gazetesi Gelibolu yarımadasında Türklerin Anzak bölgesine dört kez saldırılarda bulundukları fakat başarılı olamadıklarını yazmaktaydı. Halbuki o tarihlerde Anzaklara büyük kayıplar verildiği ve Anzakların savaşmak istemediklerini bir Avusturalyalı tarihçi kaydetmekteydi. Dolayısıyla menfi hadiselerin olmasına rağmen bazı haberlerin Batı sömürgelerinde tesiri düşünülerek yayınlanmadığı yahut propaganda amaçlı yalan haber yapıldığı anlaşılmaktadır.27

Güney Afrika gazetelerinin verdiği bilgiye göre 17 Kasım’da Lord Kitchener’in Çanakkale’de gözlemlerde bulunduğunu anlaşılmaktadır. 19 Kasım 1915 tarihinde ise General Kitchener’in Yunanistan devlet başkanı Konstantin’le buluştuğu haber edilmişti.28 30 Kasım 1915 tarihli The Beira Post adlı Mozambik gazetesi Seddül Bahir’de karşılıklı büyük bir top atışının yaşandığını rapor ediyordu.29

Afrika gazeteleri Çanakkale Muharebeleri’yle ilgili önemli detayları verirken öte yandan o tarihlerde Osmanlı ordusunun diğer cepheleri hakkında da ilginç bilgilere yer vermekteydi. Namibya’dan yayın yapan The Nyasaland Times Blantyre gazetesi 9 Mart 1916 yılında Rusya’nın Trabzon’u işgal ettiğini ve yerli halkın Trabzon’u terk ettiğini kaydetmişti. Erzurum’da ise Rus işgaline karşı bir bölük inatçı Türk askerinin yerli halkı korumak için Erzurum’u savunduğu haberine yer verilmişti. Haberde Enver Paşa’nın ağır yaralandığı malumatı vardı.30

Zimbabva’dan yayın yapan The Bulawayo Chronicle gazetesi ise 1916 yılının Mart ayında Enver Paşa’nın vurulduğunu haber etmişti. Bu tür yalan haberlerin yanında Erzurum’da Kürtlerin 40 bin Ermeni’yi katlettikleri bilgisine yer verilmişti. Birbirini tutmayan bu haberlerle Osmanlı Devleti’nin İslam dünyasındaki itibarının zedelenmeye çalışıldığı da anlaşılmaktadır. Neredeyse tüm sayfanın Anadolu’nun işgaline ayrıldığı gazetenin bir köşesinde Trabzon’nun Ruslar tarafından bombalandığı haberine yer verilirken diğer yandan Bitlis, Van ve Erzurum’da bazı Türk askerlerinin esir alındıkları not edilmişti. Yine İzmir’in Yunanlılar tarafından işgal edildiği haberine yer verilmişti.31

deniz
Afrika basınında Çanakkale deniz savaşları (1915)

 

Sonuç

Çanakkale Muharebeleri’nin İngilizler nezdinde büyük bir yere sahip olması sebebiyle Afrika sömürgelerinde de gazetelerde pek sıklıkla yer aldığı görülmektedir. Bununla birlikte Güney Afrika Milli Arşivi’nde Çanakkale ile ilgili 1915 yılına ait resimlerin olması ve Anzak kuvvetlerinin Çanakkale Savaşı’na katılmak için giderken Ümit Burnu limanında konaklamaları ile ilgili raporlar üzerinde durulması gereken kayda değer konulardır. Halen Güney Afrika’da konuşulan Anzak kuvvetlerinin Gelibolu’dan dönerken Ümit Burnu’nda Osmanlı fesiyle gezen Müslümanları görerek korkuya kapılmaları hadisesi, Çanakkale Muharebeleri’nde Türk askerinin saldığı korku hakkında bizlere ipucu verir.

sancka
Birinci Dünya Savaşı'nda Güney Afrika camilerinde dalgalanan Osmanlı bayrağı hususunda Pretoria Milli Arşivi’nde kayıtlı bir belge.

 

Anlaşıldığı kadarıyla Çanakkale Muharebeleri’nde Afrika basını daha çok deniz savaşlarına yer vermiştir. Kara muharebelerinde Mustafa Kemal Paşa’nın kilit bir rol oynadığını da, yazar Nigel Steel, Defeat at Gallipoli adlı geniş çalışmasında not etmiştir. Cihan Harbi’nin bu hararetli günlerinde her ne kadar Güney Afrikalılar Anadolu’da savaşmamışlarsa da yerel basından muharebenin gidişini takip etmişlerdir. Özellikle Güney Afrika’da yaşayan Osmanlı kökenli aileler Müslüman halkı bilinçlendirmiş ve camilerde Osmanlı Devleti’ne dua edilmişti. Güney Afrika arşivine yansıyan bir belgeden anlaşıldığına göre Birinci Dünya Savaşı boyunca Güney Afrika camilerinde Osmanlı sancağının dalgalandırılması Koloni hükümetinde endişe yaratmıştır. Her cephesiyle Çanakkale Muharebeleri’nin Afrika basınında genişçe yer tutmuş olması Batı dünyasının Afrika sömürgelerinde propaganda yapmasının yanında yerli halkın da bilinçlenmesine sebep olmuştur. Dünya basınında olduğu gibi Afrika yayınlarında da büyük bir yenilgi olarak tarihe geçen Çanakkale Savaşı’nın Türkler nezdinde zafer olarak addedilmesinin altında kuşkusuz binlerce Türk askerinin hayatları pahasına ortaya koyduğu kutsal vatan müdafaası yatmaktadır.

beyaztarih.com'da yayınlanan makale, röportaj, özel dosyalar, ansiklopedi, resimlerle tarih ve sorularla tarih yayınlarının tüm yayın telifleri beyaztarih.com'a aittir. Yapılacak küçük alıntılar dışında hiçbir şekilde çoğaltılamaz.
Yazar Hakkında
Halim GENÇOĞLU

Cape Town Üniversitesi'nde Afrika Çalışmaları bölümünde araştırmacı olarak görev yapan Dr. Halim Gençoğlu, Osmanlı-Afrika ilişkileri ve Afrika’da Osmanlı üzerine çalışmalarını sürdürüyor. Alanla ilgili İngilizce, Türkçe ve Afrikansca dilleriyle kaleme alınmış çok sayıda makale ve kitapları bulunuyor.

Dipnotlar

1Ersoy, Mehmet Akif, 1928. Safahat. İstanbul: [Amidi Matbaası].

2The Rhodesia Herald, 8 January 1915, “Story of the Turkish Rout, Enver Pasha’s Fiasco” s.7

3Indian Opinion, 20 January 1915, “Striking Speech by the Viceroy” s.16

4The Bulawayo Chronicle, 15 January 1915, “Moslem and War, Faith Betrayed by the Turks” s. 7

5The Rhodesia Herald, 19 February 1915 “About Town, a home Budget” s. 11

6The East African Standard, 13 March 1915, “Reducing the Dardanelles” s. 4

7The Uganda Herald, 19 March 1915, “The Dardanelles” s. 7

8The Bulawayo Chronicle, 26 Mart Friday 1915  “War News” s. 5

9The Rhodesia Herald, 26 Mart Friday 1915, “Description of the Work” s. 18

10The Colonial and Provincial Reporter, 17 April 1915 “War in Europe” s. 4

11The Mafeking Mail and Protectorate Guardian 28 April Wednesday 1915, “In Gallipoli” s. 3

12The Gold Coast Nation, 29 April 1915, “The Dardanelles” s. 9

13The Nyasaland Times Blantyre 6 May 1915, “On the Gallipoli Peninsula” s. 8

14The East African Standard, 17 April Saturday 1915 “The Dardanelles” s. 9

15The East African Standard, 1 May Saturday 1915, “Dardanelles Operations” s. 4

16The Rhodesia Herald 25 June 1915, “In the Dardanelles, the Assault on Achibaba Callantry of the British Troops” s. 18

17The Bulawayo Chronicle, 21 May  Friday 1915, “Gallipoli” s. 2

18The Mafeking Mail and Protectorate Guardian 7 June Monday 1915, “In Gallipoli” s. 2

19The Beira Post, 9 July 1915 “Turkish Attack Repulsed” s. 3

20The Beira Post, 16 July Friday 1915 “Moving in Gallipoli” s.3

21The Lagos Standard, 21 July 1915 “News Telegram” s. 4

22The Bulawayo Chronicle, 23 July Friday 1915, “General Sir Ian Hamilton” s. 4

23The Beira Post, 20 August Friday 1915 “Advance in Gallipoli” s. 3

24The Sierra Leone, 3 September 1915 “Arrest of a Notorious German Spy, A Friend of Enver Pasha” s. 2

25The Rhodesia Herald, Friday 10 September 1915 “The Dardanelles, Enver Pasha’s humble appointment” s. 17

26The Weekly News, 10 September 1915, “The European Situation” s. 3

27The Beira Post, 9 November Tuesday 1915, “Success in Gallipoli” s. 3

28The Bulawayo Chronicle, 19 November Friday 1915, “Kitchener in Gallipoli” s.

29The Beira Post, 30 November Tuesday 1915, “Activity in Gallipoli” s. 3

30The Nyasaland Times Blantyre, 9 March 1916, “Russians Nearing Trebizond” s. 2

31The Bulawayo Chronicle, 10 March 1916 “Enver Pasha Shot” s. 5

 

 

Kaynakça

Güney Afrika Milli Arşivi:

Jeffreys Collection J4904 View of the north beach at Helle situated at the mouth

Jeffreys Collection  A425 Gallipoli Campaign.

GG 686 9/111/9 War 1914 - 1917. Turkey. Flyıng Of Turkısh Flag On Mahomedan Mosques 1917         

Gazete Arşivi

  The Rhodesia Herald, 8 January 1915

  Indian Opinion, 20 January 1915

  The Bulawayo Chronicle, 15 January 1915

  The Rhodesia Herald, 19 February 1915

  The Uganda Herald, 19 March 1915

  The East African Standard, 13 March 1915

  The Bulawayo Chronicle, 26 Mart Friday 1915

  The Rhodesia Herald, 26 Mart Friday 1915

  The Colonial and Provincial Reporter, 17 April 1915

  The Mafeking Mail and Protectorate Guardian 28 April Wednesday 1915

  The Gold Coast Nation, 29 April 1915

  The Nyasaland Times Blantyre 6 May 1915

  The East African Standard, 1 May Saturday 1915

  The East African Standard, 17 April Saturday 1915

  The Rhodesia Herald 25 June 1915

  The Bulawayo Chronicle, 21 May  Friday 1915

  The Mafeking Mail and Protectorate Guardian 7 June Monday 1915

  The Beira Post, 9 July 1915

  The Beira Post, 16 July Friday 1915

  The Lagos Standard, 21 July 1915

  The Bulawayo Chronicle, 23 July Friday 1915

  The Beira Post, 20 August Friday 1915

  The Sierra Leone, 3 September 1915

  The Rhodesia Herald, Friday 10 September 1915

  The Weekly News, 10 September 1915

  The Beira Post, 9 November Tuesday 1915

  The Bulawayo Chronicle, 19 November Friday 1915

  The Beira Post, 30 November Tuesday 1915

  The Nyasaland Times Blantyre, 9 March 1916

  The Bulawayo Chronicle, 10 March 1916

Kitap

Ersoy, Mehmet Akif, and Mehmet Akif. 1928. Safahat. İstanbul: [Amidi Matbaası].

Steel, Nigel, 1994, Defeat at Gallipoli, Johannesburg: [Papermac].

 

DİĞER MAKALELER
KELAM

Su nasıl suya benzerse, bir milletin geleceği de geçmişine öyle benzer.

İbn Haldun